Sessiz Direniş ve Ruhun ÖzgürlüğüEdebiyat
Zweig’ın "Mecburiyet"ini okurken içimde en çok yankılanan, beni en derinden yakalayan şey o amansız özgürlük duygusu oldu. Benim için özgürlük, aslında her canının istediğini yapmak kesinlikle değil; istemediğin, ruhunun ve vicdanının inanmadığı hiçbir şeyi yapmamak, yapmaya zorlanmamak demek. Ve bu kitap, tam olarak bu sarsılmaz düşüncenin üzerine inşa edilmiş çok güçlü bir kale gibiydi.
Zweig’ın kahramanı Ferdinand’ın yaşadığı o büyük iç çatışma, dışarıdan üstünkörü bakan biri için basit bir “göreve çağrı, askere alınma” meselesi gibi görünebilir. Ama aslında bu, insanın kendi saf vicdanıyla o devasa, soğuk otorite arasındaki en sert, en kanlı çarpışmalardan biri. Devletin çağrısı, toplumun bitmek bilmeyen beklentileri, “vatan” kavramının o omuzları çökerten ağırlığı… Özellikle bizlerin büyüme şeklini, “vatan söz konusuysa gerisi teferruattır” anlayışıyla harmanlanmış köklü değerlerimizi düşündüğümüzde, Ferdinand’ın yaşadığı o gitgeller, o tereddüt ilk anda bir zayıflık ya da korkaklık gibi bile algılanabilir.
Fakat Zweig’ın kendi kimliğini, bir Yahudi olarak o dönemin Avrupası'nda, Almanyası'nda yaşanan o korkunç faşizmi ve cinnet halini hesaba kattığımızda, mesele bambaşka, çok daha derin bir yere taşınıyor. Devlet her zaman insanın vicdanıyla aynı temiz yerde durmayabilir; otorite her zaman adil olmayabilir. İşte tam da bu kırılma noktasında “mecburiyet” kavramı yalnızca askerî bir yükümlülük olmaktan çıkıyor; insanın ruhuna pranga vurmaya çalışan karanlık bir baskıya dönüşüyor.
Psikolojik açıdan baktığımda Ferdinand’ın yaşadığı şey tam anlamıyla insanı felç eden yoğun bir bilişsel çelişki. Bir yanda canından çok sevdiği eşini, sanatını ve o tırnaklarıyla kurduğu sakin, huzurlu hayatı koruma isteği var; diğer yanda ise toplumun ve sistemin onun sırtına yıktığı o görev bilinci. Bu çatışma adamı resmen hareket edemez hale getiriyor. Bir karar verememesi, bence onun karakterinin zayıf olmasından değil; tam aksine fazla düşünen, fazla hisseden ve her şeyi en ince ayrıntısına kadar tartan bir insanın o asil sancısı.
Hayatta insanın istemediği, içine sinmeyen bir şeyi yapması ruhuna gerçekten çok ağır geliyor, insanı içten içe çürütüyor. Çünkü insan, kendi öz değerlerine aykırı davrandığında yalnızca sıradan bir eylem gerçekleştirmiş olmuyor; kendi benliğinden, kendi ruhundan koca bir parçayı kendi elleriyle inkâr etmiş oluyor. Ferdinand’ın o savaşa, o anlamsız kıyıma gitme ihtimali onun için yalnızca fiziksel bir ölüm tehlikesi değil; asıl kimliğinin, ruhsal bütünlüğünün yok olma tehdidi. Bu yüzden onun o kapkara kararsızlığı bana asla bir korkaklık gibi gelmiyor; tam aksine, sisteme karşı gösterilen çok soylu bir vicdani direnç gibi hissettiriyor.
Zweig burada sadece sıradan bir savaş karşıtı metin yazmanın çok ötesine geçerek, bireyin o dokunulmaz iç özgürlüğünü sonuna kadar savunuyor. Dış dünyada, o parmaklıkların arasında özgür olamasan bile, kendi iç dünyanda o devasa sisteme “hayır” deme hakkın var mı? Asıl sarsıcı soru bu işte. Ve bu soru, özellikle totaliter dönemlerde çok daha yakıcı, çok daha tehlikeli bir hal alıyor.
Ben kitabı bitirip kapağını kapattığımda şunu düşündüm: Özgürlük bazen meydanlarda bağırarak değil, sessizce, kendi içine çekilip direnerek korunur. Bazen bir silahı tutmayı reddetmek, o ölüme doğru bir adım atmamak, o kirli kağıda bir imza atmamak hayattaki en büyük, en görkemli özgürlük eylemidir. İnsanın inanmadığı, ruhunun tiksindiği bir şeye zorlanması, iç dünyasında bir daha asla onarılamayacak çok derin çatlaklar açar çünkü.
"Mecburiyet" bana özgürlüğün öyle toz pembe, romantik bir kavram olmadığını, tam aksine taşınması en zor, en ağır sorumluluklardan biri olduğunu bir kez daha gösterdi. Çünkü gerçek özgürlük, yeri geldiğinde o en ağır bedelleri bile gözünü kırpmadan ödemeyi gerektirir. Ve insan bazen dışarıdaki o koca dünyayı kaybetmeyi göze alarak, sadece kendi iç dünyasını, kendi onurunu kurtarır. Zweig’ın bize anlatmaya çalıştığı şey tam olarak buydu bence: İnsanın hayattaki en büyük, en kanlı savaşı cephede bombaların altında değil, kendi vicdanının o sessiz mahkemesinde verdiği savaştır.
·
46 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.