Bazı kitaplar vardır, bittiğinde kapağını kapatır ve rafınıza kaldırırsınız. Zygmunt Bauman’ın Akışkan Hayat’ı ise tam tersini yapıyor: Kapağı kapandığı an sizi kendi hayatınızın ortasında çırılçıplak, üstelik elinizde neoliberalizmin faturasıyla yapayalnız bırakıyor.
Bauman bu sarsıcı metinde, katı modernitenin o sığınak sığ güvenliğini (kalıcı meslekleri, köklü aidiyetleri, kurumları) nasıl birer birer eritip akışkanlaştırdığımızın otopsisini yapıyor. Artık hiçbir toplumsal formun, hiçbir ilişkinin veya kimliğin, içine yerleşmemize ve kök salmamıza izin verecek kadar uzun süre hayatta kalamadığı tuhaf bir panayırdayız. Bu panayırın tek bir mutlak yasası var: Hız. Durursan ıskartaya çıkarsın, bağlanırsan elenirsin, esnemezsen kırılırsın.
Kitabı okurken altını çizdiğim kavramlar, her gün sokakta, plazada ya da dijital ekranda içinden geçtiğimiz o görünmez dogmaları (doxa) birer birer deşifre etti. Bauman’ın kuramsal süzgecinden bugünün Türkiye manzarasına baktığımda parçalar korkunç bir netlikle yerine oturdu:
Bizler katılaşmaktan, yani sistemin hızını kaçırmaktan o kadar korkuyoruz ki, kendimizi sonsuz bir in statu nascendi (doğum anında olma) yanılsamasına mahkûm ediyoruz. Bir kimliğe, bir ahlaka ömür boyu sadık kalmak esnekliği bozduğu için, manevi pazardan işimize gelen parçaları koparıp melez can yelekleri dikiyoruz kendimize. Muhafazakar elitlerin lüks otellerdeki şatafatlı bebek mevlütleri (Mevlüt ile Baby Shower evliliği), kapitalizmin acımasız çarklarında ezilirken "bolluk bereketi esmalarla manifestleyen" o spiritüel lümpen proletarya, tam da Bauman’ın işaret ettiği o trajik "açık büfe dindarlığının" somut kanıtları. Sistem, yapısal sömürünün yarattığı anksiyeteyi, kişisel gelişim tezgahlarında uyuşturup bizi çarkların arasına geri fırlatıyor.
Bauman’ın Frankfurt Okulu ve Adorno esintili edebi analizi ise kitabın zirve noktası. Aydınlanma’nın o aklıyla doğanın mitolojik canavarlarını dize getiren muzaffer proto-burjuva kahramanı Odysseus’tan; 21. yüzyılda kendi ellerimizle inşa ettiğimiz plazalarda, borç sarmallarında ve dijital labirentlerde neden suçlandığını bile bilmeden nesneleşen, felç olan Kafka’nın çaresiz K. karakterine nasıl düştüğümüzü izliyoruz.
Ve tam o gri koridorda kulağımıza Hamlet’in o uğursuz kehaneti çalınıyor: "İmparator kurtçuklara yem olur."
İşte akışkan hayatın her şeyi saniyede yutan, tüketen ve vitrinleştiren obur piyasası, Hamlet’in bahsettiği o doymak bilmez kurtçukların ta kendisidir. Bugün plazada performans canavarı olarak kendini sömüren birey ile akşam eve döndüğünde Tinder’da insanları birer kullan-at nesnesi olarak sağa sola kaydıran birey, aynı kurtçuğun iştahına meze olmaktadır.
Peki kurtuluş nerede? Sosyal medyadaki o anlık linç cemaatlerinde mi? Bauman ona da acımasız bir teşhis koyuyor: Vestiyer Cemaatleri. Tiyatro çıkışında herkesin vestiyerden kendi paltosunu alıp evindeki o mutlak yalnızlığına dönmesi gibi; kalıcı bir ahlaki sorumluluk ve kolektif dayanışma üretmeyen, sadece vicdan rahatlatan geçici illüzyonlar bunlar.
Kitlesel bir baraj inşa etmenin yapısal olarak imkansıza yakın olduğu bu akışkan çağda, bu kitaptan cebime kalan en büyük direniş felsefesi şu oldu: Yapayalnız kalmak pahasına "yavaşlamak", kök salmaya cüret etmek, her şeyi tüketmemeyi seçmek ve ruhu bu neoliberal kurtçuklara gönüllü teslim etmemek.
Zihnini uyuşturmak değil, uyandırmak ve çağın o parlak vitrinlerinin arkasındaki ahlaki çürümeyle yüzleşmek isteyen her sıkı okurun kütüphanesinde bir kale gibi durması gereken zamansız bir başyapıt.
·
29 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.