Halide Edip Adıvar’ın Tatarcık romanını okurken insanın aklında yalnızca bir kadın karakter kalmıyor. Aynı zamanda bir toplum düşü ve bir insan modeli beliriyor.
Roman, ilk bakışta güçlü bir genç kadının öyküsü gibi görünse de, aslında bundan çok daha fazlası var. Halide Edip, Lale yani Tatarcık üzerinden yalnızca bir karakter kurmuyor. Cumhuriyet döneminin “nasıl bir kadın, nasıl bir aydın, nasıl bir toplum” sorularına da kendi cevabını veriyor. Bu yüzden Tatarcık, yalnızca bir roman değil, aynı zamanda bir zihniyeti de temsil ediyor.
Romanın merkezinde yer alan Lale, sıradan bir kadın kahraman değildir. O, babasının ölümüyle birlikte yalnızca aile içinde bir boşluğu doldurmaz. Nerdeyse onun yerini alır. Evin yükünü sırtlanır, sorumluluk üstlenir, geçim derdiyle yüzleşir. Fakat Halide Edip’in başarısı, Lale’yi yalnızca fedakar bir "ev kızı" olarak çizmemesinde yatar. Çünkü Lale’nin öyküsü yalnızca “ailesi için kendini feda eden iyi kız” öyküsü değildir. O aynı zamanda kendini yetiştiren, eğitimini sürdüren, yabancı dil öğrenen, ders veren, düşünen, araştıran, hareket eden, balığa çıkan, bisiklet süren, hayatın içine karışan bir kadındır. Yani Halide Edip, Lale’de yalnızca güçlü bir kadın değil, kendi ayakları üzerinde duran, zihinsel ve bedensel olarak özgürleşmiş bir kadın yaratır.
Tam da bu noktada Tatarcık’ın kadın sorununa nasıl baktığı belirginleşir. Halide Edip için kadın, korunması gereken kırılgan bir varlık değil; kendini kurması, geliştirmesi, çalışması ve toplum içinde yerini alması gereken bir öznedir. Kadınlık, romanda edilgenlik ile değil; emekle, bilgiyle, iradeyle ve sorumlulukla tanımlanır. Lale’nin güçlü oluşu yalnızca başına buyruk olmasından değil, kendi emeğiyle var olmasından gelir. Onun kişiliği dış görünüşten ya da evlilikten değil, çalışmaktan; başkasına yaslanmaktan değil, kendi iç disiplininden beslenir. Bu yönüyle Lale, Cumhuriyet’in “yeni kadın” idealinin ete kemiğe bürünmüş biçimidir.
Halide Edip’in bu yeni kadın tipini görünür kılmak için başvurduğu en etkili yollardan biri de karşıtlık kurmaktır. Lale’nin karşısına Zehra’yı çıkarır. Zehra, güzelliğini ve kadınlığını kullanarak zengin bir erkek bulmaya çalışan, hayatını bir erkeğin sağlayacağı güvenceye bağlayan bir kadın tipidir. Onun için kadınlık, bir bakıma cazibenin ve fırsatçılığın alanına dönüşür. Lale ise bunun tam karşısında durur. O, bir erkeğe tutunarak değil, kendi emeğiyle ayakta kalır, kendisini güzelliğiyle değil, bilgisiyle ve kişiliğiyle var eder. Bu iki kadın arasındaki fark yalnızca ahlaki bir karşıtlık değildir. Aynı zamanda iki ayrı dünya görüşünün, iki ayrı kadınlık anlayışının çatışmasıdır.
Halide Edip burada okurunu tarafsız bırakmaz. Hangi kadınlık biçimini onayladığını, hangisini eleştirdiğini açıkça hissettirir. Böylece roman, yalnızca karakterler arasında değil, kadınlık anlayışları arasında da bir tartışma alanı açar.
Ne var ki Tatarcık yalnızca kadınlık üzerine kurulu bir roman değildir. Lale’nin öyküsü, aynı zamanda toplumun hangi yönde çürüdüğünü, hangi yönde iyileşebileceğini gösteren bir aynaya dönüşür. Poyraz Köyü’nde karşımıza çıkan burjuva çevresi, savaş yıllarında zenginleşmiş, emekle değil mirasla ya da fırsatçılıkla yaşayan, halktan kopuk, gösterişe düşkün bir sınıfın temsilidir. Halide Edip bu çevreyi anlatırken yalnızca bir yaşam tarzını resmetmez. Aynı zamanda bir ahlak çöküşünü de ifşa eder. Burjuvazinin içindeki yozlaşmayı, yüzeyselliği, boşluğu ve sorumsuzluğu görünür kılar. Varsıllık romanda bir başarı ölçüsü olarak değil, çoğu zaman çürümenin, amaçsızlığın ve halktan kopuşun simgesi olarak belirir. Bu yönüyle Tatarcık, yalnızca bireylerin değil, sınıfların da eleştirisini yapan bir romandır.
Romanın bir başka güçlü tarafı da Doğu ile Batı arasında sıkışmış Türkiye’yi yansıtmasıdır. Halide Edip, bu çatışmayı basit bir “Batı iyidir / Doğu kötüdür” denklemine indirgemez. Tam tersine, her iki tarafın da aşırılıklarına mesafeli durur. Batı’nın yalnızca giyim kuşamını, eğlence biçimlerini ve yüzeysel yaşayışını taklit etmeyi bir uygarlık ölçüsü olarak görmez. Ama Doğu’nun içine kapanan, düşünceyi donduran, hayatı daraltan mutaassıp yanını da savunmaz. Hatta romanda sol düşüncenin katı ve şabloncu biçimlerine de eleştirel yaklaşır. Yani Halide Edip, memleket için bir yön ararken tek bir ideolojinin, tek bir kültürel kutbun arkasına saklanmaz. Onun aradığı şey daha zordur. Kendi kültürel dokusunu yitirmeden çağdaşlaşabilen, halkından kopmadan modernleşebilen, düşünceyi slogan biçimine getirmeden eyleme dönüştürebilen bir toplum.
İşte burada romanın aydın sorunu devreye girer. Tatarcık’ta yalnızca kadınlar değil, aydınlar da yargılanır. Halide Edip, farklı fikirlerden gelen gençler üzerinden Türkiye’deki aydın tiplerini tartışmaya açar. Sağcıların da, solcuların da, gelenekçilerin de, modernlik iddiası taşıyanların da nasıl dar kafalı, kalıplaşmış ve hayattan kopuk olabileceğini gösterir. En büyük eleştirisi ise, bu insanlar oturup saatlerce memleket sorunlarını konuşurlar, ideolojileri tartışırlar, birbirlerini ikna etmeye çalışırlar. Ama bütün bu sözlerin sonunda halkın hayatına dokunan gerçek bir eylem ortaya koyamazlar. Düşünce, hayattan kopmuş bir gösteriye dönüşür. Bilgi, halka uzanmayan bir kibir aracına benzer. Aydın, memleketi anlamaya çalışan değil, memleketin üstünde konuşan bir figür durumuna gelir.
Lale’nin asıl önemi tam da burada ortaya çıkar. Çünkü o, romanda yalnızca “güçlü kadın” değil, aynı zamanda “doğru aydın” tipidir. Halkı küçümsemez, ona yukarıdan bakmaz. Halkın içine girer, onun ihtiyaçlarını görür, ona yardım etmeye çalışır, cehaleti aşmanın yolunu arar. Bildiğini kendine saklayan biri değildir, bilgisini toplumsal bir sorumluluk olarak taşır. Onun çalışkanlığı, halk sevgisi, kendini sürekli geliştirme arzusu ve eyleme geçme cesareti, Halide Edip’in ideal insan tasarımını açığa çıkarır.
Romanın en güçlü damarı da burada atar. "Gerçek aydın", yalnızca bilgili değil; o bilgiyi halkın yararına dönüştürebilendir. Bu yüzden Tatarcık’ın verdiği ileti yalnızca “kadınlar güçlü olsun" değildir. Daha derinde, “kadınlar kendi hayatlarını kurmalı, kendilerini eğitmeli, ekonomik ve zihinsel olarak bağımsızlaşmalı, sonra da bu birikimi toplum için kullanmalıdır” diyen bir çağrı vardır.
Halide Edip, kadınları yalnızca ev içinde bekleyen, evlilikle tamamlanan bir varlık olarak düşünmez. Tam tersine, onların topluma rehberlik edebileceğini, halkın dönüşümünde etkin rol alabileceğini, bir memleket sorunlarında asli öznesi olabileceğini gösterir. Kadın burada yalnızca bireysel özgürlüğünü arayan biri değil, aynı zamanda toplumsal sorumluluk taşıyan bir yurttaştır.
Bu yüzden Lale’nin öyküsü bir kadın kahramanın başarısından çok daha fazlasıdır. O Cumhuriyet’in ideal yurttaşının kadın bedeni üzerinden kurulmuş tipidir.
Sonuçta Tatarcık, Halide Edip’in kadın, toplum, sınıf, aydın ve modernleşme sorunlarını bir araya getirdiği çok katmanlı bir romandır. Lale ile Zehra arasındaki karşıtlık, yalnızca iki kadın arasındaki farkı değil, iki ayrı yaşam anlayışını gösterir. Burjuvazi eleştirisi, savaş zenginlerinin ve mirasyedi sınıfın iç boşluğunu görünür kılar. Aydın tartışması, düşünce ile eylem arasındaki uçurumu sorgular. Doğu-Batı gerilimi ise Türkiye’nin hangi yoldan ilerlemesi gerektiği sorusunu romanın merkezine taşır. Bütün bunların ortasında Lale, yalnızca bir roman kahramanı olarak değil, bir rol modeldir. Çalışan, düşünen, halkını seven, kendi kişiliğini emekle kuran, memleketine karşı sorumluluk duyan yeni kadın ve yeni aydın tipi olarak.
Belki de bu yüzden Tatarcık bugün hala canlıdır. Çünkü roman, yalnızca bir dönemin kadın idealini anlatmaz. Aynı zamanda bize şu soruyu sordurur:
"Bir toplum gerçekten nasıl değişir? "
Sloganlarla mı, taklitlerle mi, gösterişle mi, yoksa kendini yetiştiren, halkını tanıyan, sorumluluk alan insanlarla mı?
Halide Edip’in cevabı açıktır. Toplumu dönüştürecek olanlar, ne yalnızca konuşan aydınlardır ne de hayatını başkalarının olanaklarına bağlayanlardır. Değişimi başlatacak olanlar, Lale gibi kendi emeğiyle var olan, düşüncesini eyleme dönüştüren, halkına sırtını değil yüzünü dönen insanlardır.
Çok severek okudum romanı... İyi ki, feminist yazarlarımız var... Yolumuzu aydınlatıyorlar...
·
19 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.