Fıkıh üretmek bir zorunluluktur. İnsanlar bundan azade kalamazlar. Zira neyi nasıl yapacaklarıyla ilgili ısrarlı sorular soracaklardır. Bu da doğaldır. O hâlde cevap verenlerin öncelikli olarak kendilerine sorulan sorularla ilgilenmesi, kimsenin uygulayamayacağı yersiz ve temelsiz sorularla daha az ilgilenmeleri, sakin ve ölçülü olmaları, sözlerinin mutlaklaştırılamayacağını bilmeleri faydalı olacaktır. Zira onlar bu mülahazalarında kesinkes doğru bir bilgiye ulaştıklarını iddia etmekte zorlanacaklardır. O hâlde üslup, konu seçimi ve tolerans da buna göre olmalıdır.
Ben İslam'ı ispatlamaya çalışıyorum dediğimde delili öne sürmesi gereken kişi benim. Muhatap, İslam'ı çürütmeye çalıştığında ise delili öne sürmesi gereken kişi odur. Onun İslam'da iç tutarsızlık gösteremediğini açıkladık. İç tutarsızlık gösteremediğinde dış veri ile çürütmeye çalışması gerekmektedir. Ancak orada da tarihî veri yetersiz. Sonra da buradan İslam çürütülemez diye hayıflanmak garip bir tavır olacaktır. Muadili olacak şekilde bizim olmayacak bir yerden İslam ispatı yapmaya çalışıp "Ama burası çok muğlak, buradan İslam'ı ispatlayamam." diye sızlandığımızı düşünün. Buna kim itibar ederdi? "Ne yapalım oradan ispatta bulunamıyorsan sen de ispatta bulunabileceğini düşündüğün konuya geç." denilmesinden daha doğal ne olurdu? Muhatabımızın durumu böyledir.
Hastalıkların düzensizlik gibi gösterilmeye çalışılmasının bir diğer sebebi iyi-kötü, güzel-çirkin algıları ile düzenli-düzensiz algısının karıştırılmasıdır. Buna önceki sayfalarda kabız olan insan örneğini vermiştik. Kabız olmak iyi bir şey değildir, dışkı çirkindir ancak olay düzenlidir. Yani bir şey kötü ve çirkin görünürken de düzenli olabilir. Kötü ya da çirkin bir şey bulunca düzensiz bir şey bulduğunu zannetmek hatadır.
Bilgisizlik düzensiz zannetme sebebidir. Zira konunun cahili olan için örüntüler bilinmemektedir. O her şeyi rastgele zannetmeye meyillidir. Hangi konunun cahili isek onda daha fazla düzensizlik bulmaya meyilliyizdir. Örneğin satranç bilen birinin algıladığı düzenle bilmeyenin o oyunda anladığı düzen aynı değildir.