Puşkin ölüm döşeğinde korkunç
ızdırap çekmiş; zavallı şair Heine birkaç yıl
felçli yatmıştı... Şu halde bir Andrey Yefimiç,
filânca Matryona Savişna gibi varlıkları an-
lam ve değerden yoksun kişiler, ne diye bur-
nu bile kanam adan yaşıyacakmış?.. Izdırap-
sız yaşanan hayat bir plâzmanın hayatı gibi
bomboştur.
Dış hayatın çirkefliğe, çamura da ihtiyacı olmalıydı; zamanla gübre, toprağı semirten çok faydalı turba haline geliyordu. Yeryüzünde yetişen her iyi şeyin temelinde çeşitli pislikler yatmıyor mu...
Ama İvan Dmitriç, kulaklarında uğuldayan
rüzgâra karşı, tıkanarak koşuyor, hiç birine
aldırmıyordu. Peşini bırakmayan dünyanın
zulmüyle kötülüğünden kaçıyordu.
Müslümanın tavrı,bu ikisinden, eleştirel olanın yanında yerini alır.Ama nasıl eleştiridir bu?Temelde, İslam'ın doğrularını dayanak yapmak ve karşısında bulunduğu dünyayı bu ölçüler doğrultusunda değiştirmek için müdahalede bulunmak...