Yeryüzü'ndeki ahlaki kayıtsızlığın en önemli nedeni, hatta ahlaksızlığın nedeni, makûlden, dolayısıyla akıldan ve ilimden arındırılmış, lâ-makûl, vicdanî dindir.
Kudemânın deyişiyle, f-i-k-i-r ile k-ü-f-ü-r, büyük kök uyumu gereği aynı kökten gelir ;fikir teemmülle gerçeğin örtüsünü açmak, küfür gerçeğin örtüsünü örtmek demektir. Fikredenler gerçeği açığa çıkarır, küfredenler saklarlar, çünkü aklında fikr olmayanın dilinde küfr olur ;böylece diliyle aklını örter...
Nazar, yani her çeşidiyle tefekkür insan olmanın ilkesidir ; zaten akıl olmadan insan formuna beşer denir. Beşer doğulur, ama süreçte insanlaşılır ;mükellefiyet de, mesuliyet de bu sürecin sonunda hasıl olur.