Tugay Kaban
@tugaykaban
Arap-İslâm geleneğinin ikinci olağanüstü özelliği, dildeki devamlılığı ve kendi içinde tutarlı olmasıdır. İngilizce konuşan birçok kişi için Chaucer’ın 14. yüzyıl Orta İngilizcesini anlamak zordur; 10. yüzyılda Eski İngilizce ile yazılmış Beowulf ise onlar için handiyse yabancı dil gibidir. Diğer taraftan edebî Arapça, Kur’an’ın 7. yüzyılda kayda geçirilmesinden beri sadece sınırlı bir değişikliğe uğramıştır. Bugün Arapça konuşan eğitimli bir kişi, bahsi geçen dönem boyunca yazılan eserleri okuyup anlayabilir. Son olarak bu gelenek sadece zamansal olarak hayli erken bir tarihe uzanmakla kalmaz, aynı zamanda kuzeyde Volga bölgesinden güneyde Sahra Altı Afrika’ya, Batı’da İspanya ve Moritanya’dan Doğu’da Orta Asya ve Hindistan’a kadar uçsuz bucaksız bir coğrafyaya yayılır ve bu bölgelerde kullanılan sayısız yerel lehçeyi birbirine bağlar.
Hangi tür kitapları seviyorsun?
🔎 Polisiye
💕 Romantik
🚀 Bilim Kurgu
🏰 Fantastik
📖 Klasik
🧠 Kişisel Gelişim
🏛️ Tarih
😱 Gerilim
Vasfi Mahir Kocatürk, “Mimarlıkta Sinan’ı yetiştiren bir ulusun, edebiyatta da onun derecesinde şahsiyetler yetiştirmesi ne kadar tabii ne olabilir? Fakat çok gariptir ki Sinan’la en büyük Garp Mimarlarını mukayese ettiğimiz zaman kimse şaşmaz da Fuzûlî Shakespeare’den, Nef’i Korney’den büyüktür desek birçok muhataplarımız afallarlar.” diyor. İşte bu afallamayı engellemek ancak, onların büyüklüklerinin sadece sözde olmalarından çıkarılıp bütün yönleriyle insanı ve onun her yanıyla dünya macerasını işleyen eserlerinin binbir dikkat ve titizlikle incelenmeleriyle mümkün olacaktır.
Fuzûlî, sadece bir Divan şairi midir? Onun metinleri bugün için bir Divan şiiri metni olmanın dışında neyi ifade etmektedir?
Eşyâya çok itmezem tahayyür
Senden yanadır hemin tefekkür
Eşyâ acep olmaz olsa zâhir
Kim var senin gibi mezâhir
Ammâ çü sana kadîmdir zât
İdrâk sana yeter mi heyhât!
Ger yetse idi bu sırra idrâk
Dimezdi Resûl mâârefnâk
Halk oldu bu bahr-i hayrete gark
Tâ halkdan ola halika fark
Cisme arazı kim etdi kaim
Nâra neden oldu nûr lâzım
Her hilkate gerçi bir sebep var
Âyâ sebebi kim etdi izhâr
Her zerre-i zâhirin zuhûrı
Bir özgeye bağlıdır zarûrî
Cem’iyet-i esbâba gönül verme
Fuzûlî kim tefrîkadır hatıra cem’iyyet-i esbâb
Mısralarıyla kelamın, felsefenin, akaidin; yaratılış, varoluş, oluşun sebep ve neticeleri, sebeplerin ve illetlerin yanıltıcılığı, varlığın aslında göründüğünden ibaret olmadığı, var oluşun temel nedenleri, eşyanın hakikati, bilginin kaynağı gibi çok karmaşık felsefi konulara değinen Fuzûlî için sadece bir Divan şairi denilip bırakılacak mıdır? Fuzûlî ne zaman, tıpkı Shakespeare gibi, edebiyatın dışında felsefe, tarih, psikoloji, davranış bilimleri, psikanaliz, sinema ve görsel sanatlar, ilahiyat/teoloji vb. bilim dallarının inceleme alanlarına girecektir? Ne zaman bu insanlar sadece bir şair olundukları zannıyla hapislerde kalacaklardır?
Bizim bugünkü dünyada tartıştığımız konulardan biridir: Bir yazar, eserlerinden alacağı teliflerle geçinebilir mi? El-cevap: Geçinemez! En azından benim kanaatim bu yönde.
İşte Nizâmî, geçimini böyle temin eden insanların başında geliyordu ve âdeta her eseri ona erişilmez birer servet kazandırmıştı. Mesela onun meşhur Mahsenü’l-Esrâr mesnevisini takdim ettiği Erzincan hükümdarı Melik Fahreddin, Nizâmî’ye bu eser için tam beş bin altın takdim etmişti. Ben bunu tarihin en büyük teliflerinden biri olarak düşünüyor ve bugün bu beş bin altının kaç lira edeceğini hesaplayamıyorum!
Güzel bir bahar günü, tabiat ve insanoğlu coşmuşken, mükellef bir sofra kurulmuş, piknikte ziyafetler çekilirken, insanın başını döndüren bu tabiatın kucağında, koyunlarda saklanan, bir gül dalı gibi değer verilen bu Câmî’nin Sübhatu’l-Ebrâr eseri de neyin nesidir ve bu eşsiz kıymeti nereden gelmektedir? Şimdi biz bu mevzuya girersek bu bahis uzar gider. Meraklısı kaynaklara bir zahmet bakıversin. Arkadaşlardan biri koynundan bir gül dalı gibi Sübhatu’l-Ebrâr’ı çıkarmış ve ondan okumaya başlamıştır.
Divan şairlerinin okuma serüvenleri, yazma pratikleri, eser oluşturma süreçleri, bireysel ve topluca kitap okuma ritüelleri hakkında pek bir şey bilmiyoruz.
Bizden birileri çıkıp da Alberto Manguel gibi bir Okumanın Tarihi'ni yazmadıkça daha uzun süre de bilemeyeceğiz. Manguel, bu eserinde Batı'nın okuma tarihini, okuma ritüellerini tarihsel değişim ve dönüşümleriyle pek güzel anlatır.
İnsan merak ediyor, acaba Divan şairleri de okuyorlar mıydı? Soru garip gelmesin, sanki meyhaneden çıkmıyorlarmış gibi anlatılıyor ya, o bakımdan böyle soruyorum. Okuyorlarsa nasıl okuyorlardı, okuma ile ilgili benzetmeler yapıyorlar mıydı, okuma ritüelleri ile ilgili ilginç, sıradışı bilgiler paylaşıyorlar mıydı? Bunları öğrenmek için biraz daha bekleyeceğiz galiba.
Şimdi, ben bu bölümde bu meselelere bir yerlerden girmek istiyorum.
Nev‘îzâde Atâî'nin, eserini yazma sebeplerini anlattığı, Sohbetü’l-Ebkâr mesnevisinin sebeb-i telif bölümü, tam da yukarıda sorduğumuz bazı soruların cevabı mahiyetinde.