EL-MEDİNE’DEN BEŞİRİ’YE: BATMAN’IN UNUTULMUŞ BAŞKENTİ VE TARİHİN SESSİZ TANIĞI
Giriş
Batman’ın tarihi çoğu zaman 20. yüzyıl ortasında gelişen petrol sanayisiyle anılsa da, bölge çok daha köklü bir geçmişe sahiptir.
Mezopotamya’nın kuzeyinde yer alan bu topraklar, tarih boyunca Asur, Pers, Roma, Bizans, Emevi, Abbasi, Selçuklu, Artuklu, Akkoyunlu ve Osmanlı gibi pek çok devletin hâkimiyet sahasında bulunmuştur.
Bu uzun tarihsel süreç içerisinde, bugünkü Beşiri ilçesinin temelleri XV. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı idari sistemine dahil edilen El-Medine adlı yerleşimde atılmıştır.
El-Medine, Osmanlı taşra teşkilatında önce nahiye, sonra kaza merkezi olarak bölgesel yönetimde önemli bir rol üstlenmiştir.
Ancak 1926’da Batman Suyu’nun taşmasıyla büyük bir felaket yaşamış, idari merkez Kubin Köyü’ne taşınmış ve böylece “Beşiri” adıyla yeni bir döneme girilmiştir.
Bu çalışma, El-Medine’nin tarihsel sürecini, Osmanlı öncesi geçmişini, Osmanlı taşra teşkilatındaki yerini, sosyo-kültürel yapısını, 1926 sel felaketinin sonuçlarını, yerel hafızadaki izlerini ve arkeolojik potansiyelini arşiv belgeleri, akademik yayınlar, sözlü tarih derlemeleri ve saha gözlemleri ışığında ele almaktadır.
1. Osmanlı Öncesi Dönem: El-Medine’nin Kökenleri
El-Medine’nin adı Osmanlı belgelerinde belirginleşse de, yerleşim alanı çok daha eski bir yerleşim tarihine sahiptir.
Batman Suyu kıyısındaki İkiztepe (Girbereşik) civarı, hem su kaynaklarının bolluğu hem de verimli tarım arazileri nedeniyle tarih boyunca cazip bir yaşam alanı olmuştur.
Erken İslam Dönemi (VII–X. yüzyıllar): Bölge, Emeviler döneminde Diyarbekir (Amid) merkezli idari yapının bir parçası olarak Müslüman Arapların kontrolüne girdi[^1].
Abbasiler döneminde ise İslam kültürü ve ticaret yolları bölgeye iyice yerleşti.
Beylikler