Peki, bir eğitimin başarılı olduğunu söylememizi sağlayan ölçüt nedir? Birçok ölçüt var; ama en önemlisi, eğitimin tamamlanmamış olması, bireye onu sürdürme, bir öz-eğitim haline getirme araçlarını ve arzusunu vermesidir.
Çünkü belki bir gün mühendis, doktor veya iyi bir vatandaş olunabilir, ama insan olmaya giden yol asla bitmez.
Hobbes'un dediği gibi: Malus, puer robustus; yani kötü insan, gürbüz bır çocuktur sadece; fiziksel olarak güçlenmiş ama bilinç ve bilgelik açısından gelişmemiş bir çocuktur.
Gerçek bir eğitimci, yöntemlerini daha etkili kılmak için elinden geleni yapar ama asıl meselenin, eğitilen kişinin kendi üzerinde yürüttüğü, öngörülemez ve gizli kalan, kimsenin programlayamayacağı içsel çalışma olduğunu bilir. Pedagojinin bu "güçsüzlüğü," daha üstün bir teknikle aşılabilecek kusurlardan kaynaklanmaz; eğitimin bizzat doğasından kaynaklanır. Eğitim kendini sırf bir tekniğe indirgerse eğitim olmaktan çıkar.
V.