Şemalar ve kalıp-yargılar
Şemalar, zihinsel kısayolların temelini oluşturur. Beynimizdeki hazır şablonlardır ve bizi çevrede karşılaştığımız her
bir durum için pturup düşünmekten, analiz etmekten kurtarır. Aslında şemalar sayesinde güvenle yaşarız. Örneğin bir
restorana gittiğinizde yemeğimizi rahat rahat yeriz, çünkü o
restoranda bulunacak insanlarla ilgili şemamız orada bizim
boğazımıza bıçak dayayarak bizi gasp edebilecek insan profilini içermez. Oysa Beyoğlu'nun arka sokakları için aynı güveni duymazsınız ve bu defa da hiçbir emaresi olmasa bile
her insan ya da her hareket sizi tedirgin eder. Her bir insanı
ayrı ayrı gözlemleyerek vardığınız sonuçlar değildir bunlar:
Çevremizden, filmlerden, duyduklarımızdan ve deneyimlediklerimizden toparlanmış bilgi kümeleridirler ve şemalarımızı oluştururlar. Sadece insanlar için değil, nesneler ya da
durumlar için de şemalarımız bulunur. Bir restoranda masa
ve sandalyelerin bulunacağı, garsonların servis yapacakları
ve oranın sağlıklı olduğu -ve yemekten böcek çıkmayacağıyönünde bir şemamız vardır. Birbirinden çok farklı restoranlara gidebiliriz, ama restoran şemasının bu temel öğeleri
değişmez. Bu sayede çorbamızdan her bir kaşık aldığımızda
o kaşığm içerisinde böcek var mı diye incelemek zorunda
kalmayız ya da her restoranda yemek yemeden önce girip
mutfağını incelemek yönünde bir talebiniz olmaz. Benzer şekilde trafikte sol şeritte giderken sağımızdaki aracın
163
aniden üzerimize kırma ihtimalinden korksaydık asla araç
kullanamazdık, ama diğer sürücülere ait olan ve sürekli
aktif olan şemamız sayesinde bu ihtimali es geçerek her bir
aracı sollarken frene basıp yanımızdakinin akli dengesinin
yerine olup olmadığım kontrol etmeyiz.
Bir topluluğun tüm üyeleri için oluşturulmuş bu şemaların özel bir adı vardır: Kalıp-yargılar.