Diyorlar ki toplumun intikam alması, toplumun cezalandırılması gerekir. İkisi de değil. İntikam almak bireyi cezalandırmak ise Tanrı'nın işidir.
Toplum bu ikisi arasındadır. Ceza toplumun üstünde, intikam ise altındadır. Ne bu kadar büyük ne de bu kadar küçük bir şey yakışık almaz. Toplum intikam almak için cezalandırılmamalıdır, iyileştirilmek için düzeltmelidir.
Mustafa Kemal Derne'ye geleli neredeyse
beş ay oluyordu. Bütün kışı orada
geçirmiş ve Derne' nin havasına alışmıştı.
Ama şu Trablus, Bingazi, Tobruk ve Derne hiç de sevilecek yerler değildi. Kuru bir sıcak, yoksulluk, bakımsızlık...
Mustafa Kemal "Osmanlılar buraya ne getirmişler, ne yapmış,insanlara ne kazandırmışlar? " diye düşünüyordu. Onlara biz ne vermişiz de o insanlardan özveri bekliyoruz? " diye kendi kendine soruyor ve yüzyıllar boyu buralara egemen olan tüm yöneticileri suçluyordu.