Sistemde bir hata vardı; belki de şimdiye dek karşı çıkılmaz gördüğü, uğruna birçok kişiyi feda ettiği, şimdi de kendisinin feda edildiği ana kuraldaydı yanlışlık: Yani, varılacak sonuç kullanılan yolları haklı kılar.
Sonsuzluk politik açıdan kuşku uyandırıcı bir nicelik, ‘ben’ ise kuşku uyandıran bir nitelikti. Parti bunların varlığını kabul etmiyordu. Birey ‘bir milyon kişinin bir milyona bölünmüşü’ olarak tanımlanıyordu.
Halkın savcısı neden sormamıştı ona, “sanık Rubashov, sonsuzluktan ne haber?” diye? Bu soruya cevap vermeyi beceremeyecekti ve suçunun gerçek kaynağı da buydu işte… Daha kötüsü olabilir miydi?
Yolu göstermeden amacı göstermeyin bize
Dünyada sonlar ve yollar öyle karışmış ki birbirine
Birini değiştirdiniz mi öteki de değişiyor
Her farklı yol başka bir son getiriyor
*Ferdinand Lasalle