Tüfek, Mikrop, ÇelikEdebiyat
Modern dünya fetihle, dünyanın Avrupalılar tarafından fethiyle şekillendi. İspanyolların Amerika fethiyle tüfek, mikrop ve çelik dünyaya egemen oldular. Peki Yeni Gineliler çok daha eski bir medeniyet olmasına rağmen neden Amerikalılardan daha fakirdi. Bilim insanı Jared Diamond bu soruya cevap bulmaya çalışmış ve onu bu konuya iten ise bir Yeni Gine yerlisi olan Yali’nin: ‘Beyaz adamın bu kadar çok kargosu* varken neden biz yeni Ginelilerin bu kadar az?’ sorusu olmuştur.
Gineliler çağdaşlığa neden ayak uyduramadı?
Peki dünyalarımız neden bu kadar farklı?
En verimli ürünlere ulaşımı olan insanlar en üretken çiftçiler haline geldiler. Bu da aynı oranda üremeyi, toplumsal ve kültürel gelişimi etkiledi. Bu avantajlar Avrasyalıların gen yapılarından dolayı değil, coğrafyanın toplumlar ve kültürler üzerindeki etkisinden dolayı ortaya çıkmıştır. Bunun zekâ seviyesi ile uzaktan yakından hiçbir bağlantısını bulamazsınız. Dünyanın neresine giderseniz gidin akıllı insanlar bulabilirsiniz.
Modern dünyada bu kadar eşitsizlik nasıl oluştu?
İspanyolların Amerika fethi sırasında götürdüğü tüfek mikrop ve çelik Amerika yerlilerine son derece uzaktı ve sayıca çok üstün olmalarına rağmen manevra kabiliyeti son derece yüksek olan İspanyol süvarileri, çeliği ve tüfeği İspanyolları Amerika yerlilerine karşı son derece avantajlı kılıyordu. Üstelik Amerikalılar yerli hayvan türü olan lamalar haricinde Avrupa’nın evcilleştirdiği hayvanlardan bihaberlerdi. Avrupalılar yüzyıllar boyu bu hayvanlarla iç içe yaşamış ve onlardan aldığı bakteri ve virüslere karşı bağışıklık kazanmışlardı. Amerika yerlileri ise sadece İspanyollarla değil aynı zamanda onların tüfeği mikrobu ve çeliğiyle de savaşmak zorundaydı.
Modern Avrupa’nın Afrika fethi de bundan farksız olmamıştı. Avrupalıların Ümit Burnu fethi de tüfeğin getirdiği katliamla çok rahat olmuştu. Ama fetihler içlere doğru ilerledikçe şimdiye kadar karşılaşmadıkları bir yerli direnişiyle karşılaştılar. Bunlar şaşırtıcı biçimde örgütlenmiş Zulular’dı. Ama Avrupa teknolojisi ilk makineli tüfeği icat ettiğinde Zulular’ın da üstünlüğü sona ermişti. Zafer yine tüfeğin mikrobun ve çeliğindi. Ancak Avrupalılar; farklı bir iklime sahip olan tropikal Afrika’da, orta kuşak iklimi ürünü olan arpa ve buğdayını yetiştirememiş çamurlu ve balçık olan araziyi sürememiş ve çeşitli hastalıklarla mücadele etmek zorunda kalmıştır. Afrika yerlileri olabildiğince kuru bölgelerde kalmaya çalışırken Avrupalıların ekinleri yetiştirebilmek için su kenarlarını seçmesi sıtma hastalığına davetiye çıkarmış ve mikrop bu sefer Avrupalıları ve onların hayvanlarını hedef almıştır. Daha sonra Belçikalıların bugünkü Demokratik Kongo’ya gelişi ise Afrika için adeta sonun başlangıcı halini almıştır. Belçikalılar yerlileri esir almış köylerini yakmış ve onları altın, bakır ve elmas çıkartmak için kullanmıştır. Bunun için demiryolları inşa edilmiş ve bugün bile hala bu demiryolları kullanılmaktadır.
Tüfeğin mikrobun ve çeliğin yarattığı, adaletsizlik ve eşitsizlik üzerine kurulu olan modern dünya geçmişte atalarımız olan avcı toplayıcı toplulukların, zamanla yerleşik hayata ve tarıma geçmesiyle birlikte, atalarımız kendi coğrafyalarının imkanlarını sonuna kadar zorlamış ve gelişmişlerdir. Ancak Yali’nin halkı böyle olanaklara sahip olamadığından ötürü hızlı gelişme olanağı bulamamış ve coğrafyasının el verdiği ölçüde yavaş bir gelişim kaydetmiştir.
14. yüzyılda yaşamış tarih yazıcısı ve sosyolog olan İbn-i Haldun da dediği gibi coğrafya kaderdir ve insan topluluklarının geçmişten günümüze en önemli gelişim kaynağı veya engeli olmuştur. Toplumlar yaşam biçimlerini coğrafyanın getirdiği olanaklara ve sıkıntılara göre şekillendirmiştir. Papua Yeni Gine yerlisi olan Yali’nin Jared Diamond’a sorusunun da cevabı aslında budur. Coğrafya insan toplulukları için tarihin ilk sahnelerinden beri önemli bir etmen oluşturmuş ve bu hala devam etmektedir. Topluluklar coğrafyanın el verdiği ölçüde gelişir veya gerilerler. Yeni Gine’nin coğrafi konumu da kültürel etkileşime fazla uygun olmadığı için gelişim Ortadoğu ülkelerine göre daha az olmuştur. Neticede Ortadoğu ve Afrika’ya göre adalar ülkesi olan Yeni Gine, ulaşım olanakları olmaması nedeniyle uzun yıllar sosyal izolasyon süreci yaşamış ve geri kalmıştır. 
Jared Diamond 
Tüfek, Mikrop ve Çelik
Jared Diamond Tüfek, Mikrop ve Çelik·
90 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.