Osmanlı İmparatorluğu’nda ilim ve düşünce hiçbir zaman eski İslâm dünyasındaki gibi değildir. Ama buna karşılık devlet teşkilâtı ve askerî teknoloji bakımından kuşkusuz klasik dünyanın ilerisindedir ve o yüzden de Osmanlı İmparatorluğu yeni çağlarda bir Roma İmparatorluğu olarak yaşayabilmiş, gelişebilmiş, hatta Batı dünyasıyla bir mübareze ve mücadeleye girişerek muvaffak olmuştur, yani gerileyen İslâm siyasî coğrafyasını yeniden genişletmiştir.
İslâmiyetin 9. asırda girip 10. asırda çekildiği noktaları bile ele geçirmiştir. Hatta yeni yayılmalar göstermiştir.
Fakat meselâ artık bilimde, teknolojinin bazı yönlerinde, felsefede bir gerileme başlamaktadır ve bu anlamda demin tarif ettiğim tipte Müslüman tipi de kaybolmaktadır