Osmanlılar, Babürlüler ve SafevilerAraştırma inceleme insan ve toplum felsefe
Timur sonrası dönemin bu üç imparatorluğu Gazali' nin on ikinci asırda ileri sürdüğü ve o dönemden sonra ana akım İslam itikadının kuralı haline gelen aklın önüne sınır konulmasına karşı çıkmamışlardı.
Fert ile Tanrı'nın doğrudan tevhid olabileceğini kabul eden Gazali aklın, uygulamaya dönük sorunların çözümünde kullanılmasına o kadar da karşı değildi, fakat ontolojik meselelerde bir araç kullanılmasını kabul etmemekteydi.
Bu üç büyük Türki imparatorluğun din alimleri ve devlet yetkilileri Gazali'nin matematiği, bilimi ve mantığı insanoğlunun Tanrı ile olan ilişkisine karıştırmayıp bunlara verdiği ikincil rolü kabullenmişlerdi.
·
1.196 Gösterim
2 Yorum
Her üç örnekte de sanat, düşüncenin kardeşi olmaktan çok düşüncenin yerine geçendi.
Zarafet egemenliğini sürdürürken gerçeğe ise artık tahkik ve tetkik edilmesine lüzum kalmamış olan tamamlanmış ve mükemmele erişmiş gözüyle bakılmaktaydı.
Bu yaklaşımdan ötürü bu imparatorluklarda entelektüel hayat geçmişe bakmaktaydı.
Yine bu yaklaşım yeni bilginin harekete geçirme gücünü görmezden gelmişti.
Dolayısıyla muhteşem bir entelektüel mirası harcamışlardı.
Bu har vurup harman savurma öylesine bir boyuttaydı ki Aydınlanma Çağı'nın müthiş elyazmalarının çoğu harap olmuş ve kütüphanelerde kaybolmuştu.
Aydınlanma Çağı'nda yazılmış olan bu kitap ve risalelerin utanç verici bir şekilde kaybolmuş olması varislerinin tavrından ve önceliklerinden kaynaklanmıştı. Hariçten gelenlerin bir müdahalesi söz konusu değildi.
Hatta bugüne ulaşabilmiş az sayıdaki elyazmasının yerini tespit etme ve bu eserleri koruma altına alma çabasına ilk girişenler de Avrupalılar olmuştu.
Bu üç imparatorlukta modern üniversiteler ve başka tarzdaki öğrenim merkezleri mevcut değildi.
Matbaa çok geç gelmişti. Düşüncenin başka yerlerdeki ana merkezleriyle etkileşim yok denecek kadar azdı.
O halde şunu kabul etmeliyiz ki Orta Asya M.S. 11OO'den itibaren derin bir entelektüel çöküş tecrübesi yaşamıştır.
s.659
Osmanlılar, Babürlüler ve Safeviler geleneksel Türk-İran monarşileri olarak kurulmuşlardı.
Hepsi ordu kökenliydi, merkez dışı güçlere yatkınlardı, tamamıyla kentlilerdi ve ulusal ve uluslar arası ticarete kıymet veriyorlardı.
Dindar Müslümanlar olarak hükümdarları inancı muhafaza etmeyi devletin bir vazifesi olarak değer lendirmekteydi.
Ayrıca hepsi musiki, sanat, şiir ve zanaatta insan yaratıcılığını takdir ediyor ve mali açıdan cömertçe destekliyorlardı.
Üç varis devletin seçkinleri arasında sadece birkaç kabiliyetli kişi matematik, tabiat bilimleri, sosyal bilimler ya da felsefede isminden söz ettirecek bir başarıya imza atmıştı.
Yeni teknolojilere açık olsalar bile bu teknolojileri üretme konusun da istekli değillerdi.
Tüm bunlar bir araya geldiğinde bu ilk modern imparatorluklarla Timurlulardaki düşünürler Buhara, Nişabur, Merv, Ürgenç, Tus, Gazne, Semerkant ya da Balasagun'daki seleflerinden çok geride kalmışlardı.
Orta Asya'nın Aydınlanma Çağı ile kıyaslandığında bu üç devasa erken dönem modern imparatorlukların entelektüel açıdan fakir ve gelişmemiş oldukları görülmektedir. s.648
Orta Asya'da ortaya çıkan bu şüpheci ve bilimsel düşüncenin, Orta Asya geleneğini tevarüs etmiş olan üç büyük imparatorlukta, yani Babürlüler, Safeviler ve Osmanlılarda devam etmiş olduğu...
Elbette bu üç imparatorluk en parlak dönemlerinde müthiş bir servet elde etmişler ve Agra, Delhi, Lahor
Isfahan, Şiraz, Konstantinopolis ve Kahire gibi muhteşem kentler inşa etmişlerdi. Ancak bu üç imparatorlukta bilimin hem nicelik hem de nitelik bakımından parlak olmadığını ve felsefede orijinal eser yerine daha ziyade şerhlerin mevcut olduğunu belirtmiştik.
Netice itibariyle, bu görkemli İslam imparatorluklarının en büyük kültür başarıları düşünce değil estetik dünyasındaydı. s.659
Yorum yapabilmeniz için giriş yapmanız gerekmektedir.