Görünmeyenin Peşinde :KokuEdebiyat
Aslında Koku’yu seçmemin sebebi biraz da merak duygusuydu. Hani herkesin dilinde olan, “ya mutlaka okumalısın” denilen o kült kitaplardan biri. Bir yandan rahatsız edici, bir yandan büyüleyici olduğu söyleniyordu. Ben de açıkçası “tek bir romanla efsaneleşmiş bir yazar nasıl böyle bir etki yaratmış olabilir?” sorusunun peşine düştüm.
Beklentim sadece sürükleyici bir hikâye okumaktı aslında; biraz gizem, biraz da gerilim. Ama okudukça fark ettim ki işin arkasında çok daha derin şeyler varmış. Yani sadece Jean-Baptiste Grenouille’ün tüyler ürpertici macerasını değil, aynı zamanda Aydınlanma düşüncesine yönelik o alışılmadık eleştiriyi, kokunun görme karşısındaki isyanını, postmodern bir yapının nasıl inşa edildiğini görmek mümkün. Açıkçası romanı elime alırken bu kadar katmanlı bir dünyayla karşılaşacağımı hiç beklemiyordum.
İlk beklentim basit bir “gerilim romanı”ydı ama Süskind öyle bir koku dünyası kurmuş ki, insan ister istemez hem büyüleniyor hem de rahatsız oluyor. Biraz da bu çelişkiyi yaşamak için seçtim diyebilirim.
Patrick Süskind aslında çok fazla eseriyle tanınan bir yazar değil ama tek bir romanla, Koku ile edebiyat dünyasında ölümsüzleşti desek yanlış olmaz. Roman ilk kez 1985’te Almanca olarak yayımlandı ve o günden sonra dünya çapında milyonlarca okura ulaştı. Orijinal yayınevi İsviçre merkezli Diogenes Verlag. Türkçeye ise farklı yayınevleri tarafından çevrildi ama en çok bilinen baskılar Can Yayınları imzasıyla raflarda yer aldı. Yani elimizdeki kitap hem Almanya’da doğup büyümüş, hem de kısa sürede onlarca dile çevrilerek evrensel bir kült haline gelmiş bir eser. Süskind’in edebiyat sahnesinde çok görünür olmamasına rağmen, bu tek romanla dünya çapında tartışılan bir yazar olmasının hikâyesi de kitabın kendisi kadar ilginç aslında.
Koku aslında tür olarak tek bir kalıba sığmıyor; tarihi roman havası da var, polisiye ve psikolojik gerilim tarafı da, hatta yer yer gotik öğelerle bezeli bir edebi metin gibi okunuyor. Genel atmosferi ise karanlık, rahatsız edici ama aynı zamanda büyüleyici. 18. yüzyıl Fransa’sının pis kokularla dolu sokaklarında dolaşırken hem tiksiniyor hem de merakla sayfaları çeviriyorsun. Bir yanda sürükleyici bir katil hikâyesi, diğer yanda insanın duyularına, tutkularına ve toplumsal yapıya dair derin bir sorgulama… Yani romanın havası hem soluk soluğa okunan bir macera, hem de düşündüren, huzursuz eden bir edebi deneyim.
Koku, 18. yüzyıl Fransa’sında doğan ve olağanüstü bir koku alma yeteneğine sahip, fakat kendisi kokusuz olan bir adamın hikâyesini anlatıyor. Çevresi tarafından hep dışlanmış bu adam, kokular aracılığıyla dünyayı anlamlandırıyor ve zamanla saplantılı bir arayışa sürükleniyor. Roman, onun bu yolculuğu üzerinden hem bireysel takıntıların hem de toplumun zaaflarının izini sürerken, okuru karanlık ama aynı zamanda büyüleyici bir atmosferin içine çekiyor.
Romanın geçtiği dönem 18. yüzyıl Fransa’sı, yani Aydınlanma Çağı’nın zirvede olduğu ama aynı zamanda büyük toplumsal çelişkilerin, sefaletin ve ikiyüzlülüğün kol gezdiği bir zaman dilimi. Mekân olarak özellikle Paris öne çıkıyor; balık pazarları, tabakhaneler, dar sokaklar, ağır ve pis kokularla dolu şehir, romanın atmosferini belirleyen en güçlü unsurlardan biri. Ayrıca hikâye Paris’ten taşraya, dağ mağaralarına ve güneydeki Grasse şehrine kadar uzanıyor. Grasse o dönemde parfüm üretiminin merkezi olmasıyla önemli bir tarihsel bağlama sahip. Yani roman, Aydınlanma’nın akılcılığına ve modernleşme iddiasına karşı kokularla, bedensellikle ve karanlık tutkularla örülü bir arka plan kuruyor.
Karakter olarak da romanın merkezinde Jean-Baptiste Grenouille var. Doğuştan kokusuz ama olağanüstü bir koku alma yeteneğine sahip. Bu özelliğiyle hem dahi gibi hayranlık uyandırıyor hem de saplantılı tarafıyla tüyler ürpertici bir figüre dönüşüyor. Onun etrafında da farklı karakterler beliriyor. Mesela çocukken sütannesi Jeanne Bussie ve daha sonra onu yanına alan Madame Gaillard, aslında toplumun Grenouille’ye karşı ilk tepkilerini gösteren kişiler; ikisi de soğuk, mesafeli, hatta ondan ürken figürler. Sonra sahneye Giuseppe Baldini çıkıyor; Paris’te yaşlı bir parfüm ustası. Eskimiş formülleriyle unutulmuşken, Grenouille’nin dehası sayesinde yeniden popüler oluyor. Ama tabii bu ilişki de Grenouille’nin yükselişinin basamaklarından sadece biri. Grasse şehrinde ise Antoine Richis ve kızı Laure karşımıza çıkıyor. Richis, şehrin saygın isimlerinden ve kızını korumak için çok çabalayan bir baba. Ama Laure’un gençliği ve saflığından gelen o özel koku, Grenouille’nin nihai saplantısının tam merkezinde yer alıyor. Yani her karakter, bir şekilde Grenouille’nin hem topluma karşı yabancılaşmasını hem de o ölümcül kokularla örülü yolculuğunu tamamlıyor
Roman boyunca karakterlerin gelişimine bakınca aslında en belirgin değişimi ve dönüşümü yaşayan kişi kuşkusuz Grenouille oluyor. Başlangıçta dışlanan, toplum tarafından görülmeyen, “kokusuz” bir çocukken; olağanüstü koku alma yeteneği sayesinde önce hayatta kalıyor, sonra da yavaş yavaş bir “deha” ile “canavar” arasında salınan bir figüre dönüşüyor. Onun bu yolculuğu, çevresindeki diğer karakterlerle kurduğu ilişkilerle şekilleniyor.
Örneğin sütanne Jeanne Bussie ve Madame Gaillard, Grenouille’nin çocuklukta yaşadığı ilk dışlanma deneyimlerini temsil ediyor. İkisi de onun kokusuzluğundan ürküyor ve aslında topluma yabancılaşmasının temelleri bu yıllarda atılıyor. Daha sonra Giuseppe Baldini ile kurduğu ilişki bambaşka bir dönemeç: Baldini onun yeteneğini kullanarak eski şöhretini yeniden kazanıyor, Grenouille de parfüm yapımının inceliklerini öğreniyor. Ama bu ilişki, ustadan çırağa geçen bir sevgi bağı değil; tam tersine, çıkar üzerine kurulmuş ve Grenouille’nin soğuk dehasını daha da parlatan bir süreç.
Grasse’deki Antoine Richis ve kızı Laure ise romanın en kritik noktalarında yer alıyor. Richis, babalık içgüdüsüyle kızını korumaya çalışan güçlü bir figürken, Grenouille’nin takıntısının hedefi haline geliyor. Laure ise masumiyetin ve saflığın sembolü; Grenouille’nin nihai saplantısını gerçekleştirmek istediği “mutlak koku”nun kaynağı. Bu noktada ilişkiler tamamen tek yönlü, çünkü Grenouille’nin insanlarla bağı gerçek bir iletişim ya da duygudaşlık üzerinden değil, kokular üzerinden kuruluyor.
Kısacası karakterlerin gelişimi ve ilişkileri, Grenouille’nin yalnızlığını, toplumdan kopuşunu ve takıntılarının giderek büyüyüp karanlık bir saplantıya dönüşmesini görünür kılıyor. Her karakter bir durak gibi: onu biraz daha yalnızlığa, biraz daha yabancılaşmaya ve nihayetinde kendi içindeki boşluğu doldurma çabasına sürüklüyor.
Açıkçası romanı okurken en çok etkileyen karakter tabii ki Jean-Baptiste Grenouille oldu. Çünkü diğer karakterler daha çok onun yolculuğuna eşlik eden figürler gibi duruyor; ama Grenouille baştan sona öyle çelişkilerle dolu ki, ister istemez zihninde en çok yer eden kişi o oluyor. Bir yandan olağanüstü bir yeteneğe sahip, kokuları adeta moleküllerine ayırabiliyor, bu yönüyle hayranlık uyandırıyor. Ama diğer yandan tamamen empati yoksunu, takıntılarının peşinde koşarken insanları sadece bir “hammadde” olarak gören, ürpertici bir tarafı var. İşte bu ikilik, yani deha ile canavarlığın aynı bedende buluşması, okuru en çok sarsan şeylerden biri.
Tabii kimi okurlar için Laure da çok etkileyici olabilir; çünkü o masumiyetin ve saflığın simgesi. Ama bana sorarsan roman bittiğinde akılda en derin iz bırakan, tüm rahatsız ediciliğine rağmen Grenouille oluyor. Çünkü o sadece bir karakter değil, aynı zamanda toplumun ötekiyi nasıl dışladığını, tutkuların nasıl tehlikeli bir saplantıya dönüşebileceğini gösteren dev bir alegori gibi.
Bence Koku’nun en güçlü yanı, okura sadece bir hikâye anlatmaktan çok daha fazlasını yapması. Roman boyunca birçok temel kavram sorgulanıyor. Mesela adalet: Grenouille işlediği korkunç suçlara rağmen, yarattığı parfümle kitleleri kendine hayran bırakabiliyor. Bu, toplumun kolayca manipüle edilebileceğini ve adalet duygusunun ne kadar kırılgan olduğunu gösteriyor. Yalnızlık da çok belirgin; Grenouille daha doğduğu andan itibaren öteki, dışlanan, kokusuzluğu yüzünden görünmez kılınmış bir karakter. Bu yalnızlık, onu hem hayatta tutuyor hem de korkunç bir saplantıya sürüklüyor. Özgürlük kavramı da işleniyor; çünkü Grenouille’nin asıl derdi kendi varlığını kokular aracılığıyla dayatmak, yani özgürce kabul görmek. Ama ne yaparsa yapsın, aslında kendi kokusuzluğunun esiri oluyor.
Roman aynı zamanda modernleşme ve özellikle Aydınlanma düşüncesi üzerine de düşündürüyor. O dönemin akılcılığını, görme duyusuna duyulan kör inancı sarsıyor ve onun karşısına bastırılmış, hor görülmüş koku duyusunu çıkarıyor. Yani Süskind aslında modern aklın zaaflarını, kontrol edilemeyen arzular karşısındaki kırılganlığını gösteriyor.
Yazarın dili ve üslubuna gelirsek; Süskind’in anlatımı inanılmaz canlı ve duyusal. Paris’in balık pazarlarını, tabakhanelerini, çöplerini öyle betimliyor ki neredeyse kokusunu burnunda hissediyorsun. Bazen bu betimlemeler rahatsız edici derecede ayrıntılı, ama tam da bu sayede roman seni içine çekiyor. Üslubu bir yandan soğukkanlı ve mesafeli; özellikle cinayet sahnelerinde adeta bilimsel bir dil kullanıyor. Diğer yandan ise ironik ve parodisel; kültürel göndermelerle, tarihsel referanslarla postmodern bir oyun kuruyor. Yani roman hem sürükleyici bir gerilim gibi okunabiliyor hem de felsefi, kültürel bir sorgulama metni olarak karşına çıkıyor.
Kısacası Süskind, dilini hem büyülemek hem de rahatsız etmek için kullanıyor. Ve bu ikisinin aynı anda var olması romanı unutulmaz kılıyor.
Koku bence ilk andan itibaren sürükleyici bir roman. Patrick Süskind’in dili öyle canlı ki, Paris’in pis sokaklarını, balık pazarlarını, tabakhanelerini okurken neredeyse burnuna o kokular geliyor. Yazarın anlatımı hem akıcılığıyla seni içine çekiyor hem de sürekli bir merak duygusu yaratıyor: “Grenouille bundan sonra ne yapacak, hangi noktaya varacak?” diye sayfaları hızla çeviriyorsun. Özellikle cinayetlerin işlendiği kısımlar ile final bölümü çok güçlü bir duygusal etki bırakıyor. Bir yandan tiksinti, öfke, rahatsızlık duyuyorsun; diğer yandan bu tuhaf dehanın dünyasına kapılmaktan kendini alamıyorsun.
Güçlü yanlardan biri de Süskind’in üslubunun çeşitliliği. Bazı yerlerde bilimsel soğukkanlılıkla yazıyor, sanki deney raporu okur gibi oluyorsun. Başka yerlerde ise masalsı ya da gotik bir atmosfer kuruyor. Bu karışım romanı sıradan bir gerilimden çok daha fazlasına taşıyor.
Ama dürüst olmak gerekirse, romanda yer yer yavaşlayan ve biraz uzayan bölümler de var. Mesela Grenouille’nin dağdaki mağarada geçirdiği uzun inziva dönemi… Orada yazar onun iç dünyasına fazlasıyla kapanıyor. Bazı okuyucular için bu kısımlar derinlik katıyor, ama kimileri için akışı biraz koparıyor olabilir. Aynı şekilde, parfüm yapım teknikleriyle ilgili uzun betimlemeler de bazen hikâyeyi yavaşlatıyor. Yani sürükleyiciliğin yanında arada “düşüşler” yaşatan bölümler de mevcut.
Buna rağmen genel etkiyi düşündüğümde, romanın güçlü yanları çok daha baskın. Çünkü okur olarak rahatsız olsan da, tüylerin ürperse de elinden bırakamıyorsun. İşte Koku’nun büyüsü de burada: hem içine çekiyor hem de huzursuz ediyor, ama asla unutulmaz olmaktan geri durmuyor.
Patrick Süskind’in diline bakınca ilk dikkat çeken şey bence sadelikle yoğunluğun iç içe geçmiş olması. Yani öyle ağır, anlaşılması zor cümleler kurmuyor; dil oldukça akıcı ve okunabilir. Ama bir yandan da öyle canlı betimlemeler yapıyor ki, bazen neredeyse şiirsel bir yoğunluk hissediyorsun. Özellikle kokuların tarifinde kullandığı kelimeler, imgeler, karşılaştırmalar çok güçlü ve edebi bir tat bırakıyor.
Olayları aktarış biçimi daha çok betimlemelere dayanıyor. Paris’in pis sokaklarından Grasse’ın parfüm atölyelerine kadar her yeri resmen burnunun önüne getiriyor. Diyaloglar da var ama oldukça sınırlı, çünkü Grenouille zaten çok konuşkan bir karakter değil. Daha çok çevresindekilerin onunla kurduğu tek taraflı iletişim üzerinden ilerliyor. Bir de ara ara iç monologlar ve karakterin içsel yolculuklarını yansıtan bölümler var; özellikle mağara sahneleri bunun en çarpıcı örneği.
Bende bıraktığı etki ise şu oldu: Süskind’in anlatımı bir yandan büyüleyici, çünkü dünyayı alışılmadık bir duyu üzerinden, koku üzerinden kuruyor. Ama diğer yandan da rahatsız edici, çünkü bu betimlemeler insanın içini kaldıracak kadar gerçekçi olabiliyor. Yani okurken hem edebi yoğunluktan keyif aldım hem de bazı bölümlerde “of, bu kadarını da hayal etmek istemezdim” dedim. Tam da bu ikilik aslında romanın etkileyiciliğini artırıyor.
Koku bende çok güçlü ve karışık duygular bıraktı diyebilirim. Bir yandan büyülendim; çünkü koku gibi genelde arka planda kalan bir duyunun bu kadar merkezde olduğu, dünyayı bu gözle değil “burunla” algılatan bir hikâye daha önce okumamıştım. Ama bir yandan da rahatsız oldum; çünkü Süskind’in betimlemeleri çok gerçekçi, bazen insanın içini kaldırıyor. Özellikle Grenouille’nin soğukkanlılığı ve insanlara sadece bir “hammadde” gibi bakışı çok sarsıcıydı.
Okurken kendime de şunu sordum: “Biz gerçekten başkalarını ne kadar yüzeysel algılıyoruz? Kokular, izlenimler, görüntüler… Hangisi bizim kimliğimizin özü?” Bir de günümüzle çok bağlantı kurdum. Mesela Süskind’in kokuları bir manipülasyon aracı olarak göstermesi, bana bugünün dijital dünyasında algoritmaların bizi yönlendirmesini hatırlattı. Yani kokular orada bir metafor gibiydi; biz de bugün “dijital kokularımızla” (beğeniler, aramalar, paylaşımlar) farkında olmadan yönlendiriliyoruz.
Sadece sürükleyici bir hikâye arayanlara da hitap edebilir ama en çok; biraz rahatsız olmaktan korkmayan, okudukça sorgulamayı seven, edebiyatın derin katmanlarını keşfetmek isteyen okurlara tavsiye ederim. Özellikle tarihsel atmosferi, felsefi göndermeleri ve postmodern anlatımı merak edenler için çok güçlü bir deneyim olur. Ama dürüst olayım, çok “romantik” ya da “hafif” bir okuma arayanlar için biraz ağır gelebilir.
·
598 Gösterim
1 Yorum
Lütfen giriş yapınız.
Evet yıllar önce izlemiştim
Kitabınıda yakın zamanda okumak kısmet oldu
Şunu belirteyim kitabın atmosferini filme çok etkileyici bir şekilde uyarlamışlar