özgür irade ile zorunluluk arasındaki felsefi gerilim....
Cicero’nun bu kısa ama yoğun eserinin original adı De Fato (Latince’de Fatum kader demek). Kitap bir sayfa Latince metin, hemen karşısında Türkçesiyle hazırlanmış. Anlamını kaçırmadan ilerlemek mümkün (Benim gibi latinceye ilgisi olanlar için ideal). Açıkçası bu kitabı bitirdiğimde incelemeye nereden başlasam diye biraz bocaladım. Ama sonra dedim ki, en iyisi biraz felsefe serpiştirerek başlayayım; hem sohbet havası olur hem de okuyanlar için bir şeyler uyandırır belki.
Bu yazıda, Cicero’nun metninde geçen filozofları, onların kader anlayışlarını ve Cicero’nun bu görüşlere nasıl yaklaştığını olabildiğince sade ama derinlikli bir şekilde anlatmaya çalışacağım. Çünkü bu kitap öyle bir metin ki, sadece okunmaz; sindirilir, üzerine düşünülür, hatta biraz kafa karıştırır. Belki de felsefeden soğutur bilemeyiz :)
İlk durak: Epikuros. Onun görüşü net ve keskin: Kader yoktur. Evren atomların rastgele hareketlerinden oluşur ve bu rastlantısallık sayesinde biz özgürüz. Eğer her şey önceden belirlenmiş olsaydı, ahlaki sorumluluk diye bir şey de kalmazdı. Cicero, Epikuros’un bu özgürlük vurgusunu takdir ediyor ama her şeyi rastlantıya bağlamasını biraz fazla buluyor. Ona göre evrende bir düzen var ve insan aklı bu düzende önemli bir rol oynuyor.
Sonra geliyor Stoacı filozof Chrysippus. O da tam tersini savunuyor: Her şey bir nedensellik zinciriyle bağlı, her olay bir öncekinin sonucu. Kader, evrendeki düzenin ta kendisi. Cicero burada durup sorguluyor: Eğer her şey zaten belirlenmişse, biz gerçekten seçim yapıyor muyuz? Özgür irade diye bir şey var mı yoksa sadece öyle mi hissediyoruz? Bu noktada insan biraz iç geçiriyor doğrusu.
Zopyrus’a gelirsek… O biraz ilginç bir karakter. Filozof değil, fizyonomist. Yani insanların yüz hatlarından karakterlerini ve hatta kaderlerini okuduğunu iddia eden biri. (Şey gibi dudakları ince olanlar sinsidir gibi :D). Cicero, Zopyrus’un bu yaklaşımını epey eleştiriyor. Diyor ki, bir insanın alnı geniş diye onun ahlaki yapısını belirleyemezsiniz. Her gözlem hakikat değildir. Zopyrus’un Sokrates’in yüzüne bakıp şehvet düşkünü, kaba şey gibi yorumlar yapması da Cicero’nun sabrını taşırmış belli ki, ne iyi etmiş, irdelemiş.
Cicero’nun en sevdiğim yönü, sadece aktarmakla kalmıyor; sorguluyor, tartıyor, kendi pozisyonunu da kuruyor. Ne Epikuros gibi her şeyi rastlantıya bırakıyor, ne de Chrysippus gibi her şeyi zorunluluğa bağlıyor. Onun için önemli olan, insanın hem evrensel düzene bağlı hem de ahlaki sorumluluğa sahip bir varlık olabilmesi. Özgürlük onun için başıboşluk değil; aklın rehberliğinde yapılan bir seçim.
Hacmi küçük ama içeriği büyük bir kitap bu sevgili okuyucu. Felsefe kitaplarına inceleme yazarken hep şuna inanmışımdır: Filozofların yaklaşımlarına dair biraz bilgi sahibi olursak, okuma süreci çok daha keyifli ve kalıcı olur.
Eğer De Fato’yu bitirdikten sonra kafanızda özgürlük, kader, sorumluluk gibi kavramlar dönmeye başladıysa, yalnız değilsiniz :) Bu düşünceleri biraz daha derinleştirmek isterseniz, Epikuros’un mektuplarıyla başlayabilirsiniz. Ardından Marcus Aurelius’un Kendime Düşünceler’i, Aristoteles’in Nikomakhos’a Etik’i, Seneca’nın Hayatın Kısalığı Üzerine’si ve son olarak Schopenhauer’in İrade Özgürlüğü Üzerine’si sizi bu düşünsel yolculukta bir adım daha ileri taşıyacaktır.
Umarım bu yazı biraz olsun ilgi uyandırmıştır. Tavsiye ettiğim bir kitap.
Kitapla kalın. Keyifli okumalar dilerim :)
·
560 Gösterim
3 Yorum
Lütfen giriş yapınız.
Değerli hocam, yoğun bir metni böylesine anlaşılır ve keyifli bir şekilde aktararak Cicero’yu okumayı adeta bir yolculuğa dönüştürmüşsünüz. Muhteşem bir inceleme olmuş!🙏🌺🙂
Sade, yalın, anlaşılır, merak uyandırıcı ve kapsayıcı bir inceleme olmuş.
Eline, yüreğine sağlık..