İran'ın yakın tarihi hakkında kısa zamanda birkaç okuma yapacağım. Onlardan ilki 
Darbe 1953 idi. Kısa ama öz Muhammed Musaddık'a yapılan darbeyi anlatan akıcı bir kitap. 1900'lü yılların başında petrol keşif çalışmaları ile birlikte İngiltere'nin iştahı İran üzerinde kabarıyor. Türkiye tarihini okuyanlar Chester projesini de duymuştur. ABD ve İngiltere özellikle 1800'lü yılların sonunda itibaren Ortadoğu'da demiryolu yapımı bahanesiyle kapsamlı imtiyazlar almaya çalıştı. Türkiye bu imtiyazı kesinlikle vermedi. Ama Irak, İran, Kuveyt, Suudi Arabistan ve Bahreyn'de başarılı oldular.
İngiltere İran'dan elde ettiği petrol gelirlerinden çok ufak bir miktarını paylaşıyordu. Elde edilen gelirin büyük bir miktarından vergi kesilip İngiltere hazinesine ödeme yapılıyordu. Kârın büyük bir kısmı hisse sahiplerine dağıtılıyordu. İran'da istihdam edilen personel sayısı 65.000 kişiydi. Onun dışında pek de bir faydası olmadı ülkeye.
Muhammed Musaddık Fransa ve İsviçre iyi bir eğitim aldı. Görev yaptığı süre boyunca çeşitli makamlarda dürüstlüğü, çalışkanlığı ve açık sözlülüğü ile ön plana çıkmıştı. Kaçar Hanedanı'ndan gelmesine rağmen soyluluk ayrıcalıklarını hiç kullanmadı. Sade ve mütevazı bir hayat yaşadı. Maliye bakanlığı döneminde israfı azalttı, saray bütçesini kıstı. Başbakan olurken en büyük icraatı petrolü millileştirmekti. Aslında en büyük derdi yıllar önce yapılan imtiyazlı anlaşmalarda İran adına iyileştirmeler yapmak istemeseydi. Batılılar tarihi taraflı ve tahrif ederek anlattığı için Musaddık'ı inatçı, Şii milliyetçisi ve uzlaşmaz olarak gösterdi. Bu yüzden darbe olduğunu anlattılar. Halbuki ABD ve İngiltere 1951 yılından itibaren adım adım darbeyi planladı. Şah'a rüşvet verdi.
Çok basit bir soru? Neden petrolün millileştirilmesi İngiltere ve ABD için bu kadar büyük bir dert oldu. Sovyetlerde anlaşma yapmak istiyordu. Ve onlardan çok daha iyi bir teklif vermişti. Ayrıca İran'da Tudeh partisi yükselişteydi. İran'ın okumuş insanları sol'a ve İran milliyetçiliğine kayıyordu. Halktan da büyük destek görmeye başlamışlardı. Eğer petrol millileştirilirse ABD ve İngiltere'nin diğer petrol kaynakları da riske girebilirdi. Aynı zamanda Sovyet yayılmasının Ortadoğu'ya kadar girmesini engellemek istiyorlardı. Maalesef ABD'nin planlı darbe operasyonlarının ilki Musaddık'ın başına geldi. Sonrasında Guatemala, Endonezya ve Şili'de buna benzer darbeler ABD'nin eliyle yapıldı.
İran'daki bu darbe sonucunda ABD ve İngiltere 1979 İslam Devrimi'ne kadar bu imtiyazlarını korudu. Musaddık devrildikten sonra Şah İran'a geri döndü ve işbirlikçi olmaya devam etti. Musaddık ise ölene kadar ev hapsinde tutuldu. Acaba Musaddık başarılı olsaydı İran'ın makus talihi nasıl olurdu merak etmiyor değilim.
Darbe 1953 idi. Kısa ama öz Muhammed Musaddık'a yapılan darbeyi anlatan akıcı bir kitap. 1900'lü yılların başında petrol keşif çalışmaları ile birlikte İngiltere'nin iştahı İran üzerinde kabarıyor. Türkiye tarihini okuyanlar Chester projesini de duymuştur. ABD ve İngiltere özellikle 1800'lü yılların sonunda itibaren Ortadoğu'da demiryolu yapımı bahanesiyle kapsamlı imtiyazlar almaya çalıştı. Türkiye bu imtiyazı kesinlikle vermedi. Ama Irak, İran, Kuveyt, Suudi Arabistan ve Bahreyn'de başarılı oldular.
İngiltere İran'dan elde ettiği petrol gelirlerinden çok ufak bir miktarını paylaşıyordu. Elde edilen gelirin büyük bir miktarından vergi kesilip İngiltere hazinesine ödeme yapılıyordu. Kârın büyük bir kısmı hisse sahiplerine dağıtılıyordu. İran'da istihdam edilen personel sayısı 65.000 kişiydi. Onun dışında pek de bir faydası olmadı ülkeye.
Muhammed Musaddık Fransa ve İsviçre iyi bir eğitim aldı. Görev yaptığı süre boyunca çeşitli makamlarda dürüstlüğü, çalışkanlığı ve açık sözlülüğü ile ön plana çıkmıştı. Kaçar Hanedanı'ndan gelmesine rağmen soyluluk ayrıcalıklarını hiç kullanmadı. Sade ve mütevazı bir hayat yaşadı. Maliye bakanlığı döneminde israfı azalttı, saray bütçesini kıstı. Başbakan olurken en büyük icraatı petrolü millileştirmekti. Aslında en büyük derdi yıllar önce yapılan imtiyazlı anlaşmalarda İran adına iyileştirmeler yapmak istemeseydi. Batılılar tarihi taraflı ve tahrif ederek anlattığı için Musaddık'ı inatçı, Şii milliyetçisi ve uzlaşmaz olarak gösterdi. Bu yüzden darbe olduğunu anlattılar. Halbuki ABD ve İngiltere 1951 yılından itibaren adım adım darbeyi planladı. Şah'a rüşvet verdi.
Çok basit bir soru? Neden petrolün millileştirilmesi İngiltere ve ABD için bu kadar büyük bir dert oldu. Sovyetlerde anlaşma yapmak istiyordu. Ve onlardan çok daha iyi bir teklif vermişti. Ayrıca İran'da Tudeh partisi yükselişteydi. İran'ın okumuş insanları sol'a ve İran milliyetçiliğine kayıyordu. Halktan da büyük destek görmeye başlamışlardı. Eğer petrol millileştirilirse ABD ve İngiltere'nin diğer petrol kaynakları da riske girebilirdi. Aynı zamanda Sovyet yayılmasının Ortadoğu'ya kadar girmesini engellemek istiyorlardı. Maalesef ABD'nin planlı darbe operasyonlarının ilki Musaddık'ın başına geldi. Sonrasında Guatemala, Endonezya ve Şili'de buna benzer darbeler ABD'nin eliyle yapıldı.
İran'daki bu darbe sonucunda ABD ve İngiltere 1979 İslam Devrimi'ne kadar bu imtiyazlarını korudu. Musaddık devrildikten sonra Şah İran'a geri döndü ve işbirlikçi olmaya devam etti. Musaddık ise ölene kadar ev hapsinde tutuldu. Acaba Musaddık başarılı olsaydı İran'ın makus talihi nasıl olurdu merak etmiyor değilim.
·
107 Gösterim
1 Yorum
Lütfen giriş yapınız.
Benim merak ettiğim kısım ise Musaddık’a karşı yapılan ilk başarısız darbe girişiminden sonra eğer Musaddık Cumhuriyet ilan etseydi süreç nasıl ilerlerdi sorusu. O dönemde İran belki de tarihte hiç olmadığı kadar Cumhuriyete yaklaşmıştı. Şah ülkeyi terk etmişti, halk sokaklarda ve hazırdı. Belki ülkede iç savaş çıkar ve durumlar daha da kötüleşir diye düşündüğü için böyle bir adım atmadı ama insan yine de merak ediyor.
Yani bu tarz tarihi olaylarsa çok fazla keşke var. Geçen günlerde de aynı soruyu Amerikalı bir general sordu? Şahı İran’a geri götürmek yerine İran’da demokratik bir yönetim kurulmasına müsaade etseydik İran Ortadoğu’da hem zengin hem de iyi bir müttefik olurdu demişti.