Biz göründüğümüz gibi miyiz?Edebiyat
Jules Verne’in Doktor Ox’un Deneyi, yüzeyden bakıldığında bilimsel bir şakanın, tuhaf bir deneyin ve abartılı bir kasaba portresinin öyküsü gibi durur. Oysa metin dikkatle okunduğunda, Verne’in aslında insan psikolojisine dair oldukça karanlık ve rahatsız edici bir soru sorduğu fark edilir: İnsan gerçekten sakin midir, yoksa sakinliğe uzun süre mecbur bırakıldığı için mi öyledir? Kasabanın durağanlığı, Verne’in anlattığı gibi masum bir dinginlik değil, zamanla içselleştirilmiş bir bastırmanın sonucudur. İnsanlar kavga etmez, yüksek sesle konuşmaz, tutkularını sergilemez; ama bu, içlerinde bu duyguların olmadığı anlamına gelmez. Tam tersine, metnin psikolojik ağırlığı tam da burada başlar: Bastırılan hiçbir duygu yok olmaz, yalnızca derinlere itilir.
Doktor Ox’un deneyi, bu bastırılmışlığın kimyasal bir anahtarla açılmasından ibarettir. Oksijenin artışı, kasaba halkına yeni duygular vermez; onların zaten sahip oldukları ama bilinçli olarak ya da toplumsal alışkanlıklarla susturdukları dürtüleri görünür kılar. İnsanlar daha çabuk sinirlenir, aşklar kontrolden çıkar, küçük rekabetler çatışmaya dönüşür. Bu değişim, Verne’in ustalığı sayesinde bir “ahlaki bozulma” gibi değil, bir “psikolojik çözülme” gibi sunulur. Okur, kasabanın bozulduğunu değil, maskesinin düştüğünü hisseder. Çünkü ortaya çıkan öfke de, tutku da, hırs da sonradan eklenmiş değildir; yalnızca serbest kalmıştır.
Bu noktada Doktor Ox’un kendisi de basit bir “çılgın bilim insanı” figürünün ötesine geçer. Psikolojik olarak Ox, insan davranışlarını ahlaki sonuçlarından bağımsız şekilde gözlemlemek isteyen bir zihni temsil eder. Onun için kasaba halkı birey değil, tepkidir; acı çeken özne değil, veri üreten nesnedir. Ox’un asıl tehlikesi kaosu başlatması değil, kaosun bedelini üstlenmemesidir. Deneyin sonuçları karşısında duyduğu heyecan, onu bir bilim insanından çok, sınırlarını tanımayan bir bilinç hâline getirir. Bu yönüyle Ox, insan zihninin “ne olacağını görelim” diyen, ama sonuçları yaşamayan tarafını simgeler.
Kasabada artan aşk ve şiddet, Verne’in psikolojik sezgisini daha da görünür kılar. Aşkın yoğunlaşmasıyla şiddetin yükselişi aynı anda gerçekleşir; çünkü ikisi de aynı bastırılmış enerji kaynağından beslenir. Verne, duyguların bastırıldığında ahlaklı hâle gelmediğini, yalnızca daha tehlikeli bir biçimde geri döndüğünü sezgisel olarak gösterir. Kasaba halkının deney öncesi “ahlaklı” görüntüsü, aslında düşük enerjili bir donukluktur. Oksijen arttığında ahlak düşmez; ahlakın altında saklanan ham dürtüler açığa çıkar.
Deney ilerledikçe ortaya çıkan kaos, özgürlükle karıştırılan bir çözülmeye dönüşür. İnsanlar daha canlıdır ama daha bilinçli değildir. Verne burada çok ince bir psikolojik ayrım yapar: Bastırmanın ortadan kalkması, kendiliğinden özgürleşme anlamına gelmez. Aksine, bastırılmış duygular kontrolsüzce ortaya çıktığında, birey hem kendine hem topluma yabancılaşır. Kasaba halkı sakinlikten çıkmıştır ama olgunluğa ulaşmamıştır. Bu nedenle yaşanan şey bir uyanış değil, geçici bir taşkınlıktır.
Deney sona erdiğinde her şey eski hâline döner gibi görünür. Oksijen azalır, kasaba yeniden sakinleşir, gürültü diner. Ancak psikolojik olarak hiçbir şey tamamen eski hâline dönmez. Okurda kalan his şudur: İnsanlar tekrar bastırmaya başlamıştır ama artık neyi bastırdıklarını bilmektedirler. Bu bilgi, sessiz ama rahatsız edici bir iz bırakır. Verne, tam da burada susar; çünkü asıl deney artık okurun zihninde devam etmektedir.
Bu düzlemde Doktor Ox’un Deneyi, bilimsel bir fanteziden çok, insanın kendi iç dünyasına dair yazılmış erken bir psikolojik metin gibi okunabilir. Verne, bilimle değil, insanın bastırılmış doğasıyla ilgilenir. Deneyin asıl konusu oksijen değil, insanın kendisidir. Ve belki de en rahatsız edici soru şudur: Eğer bizi sakin tutan şey erdem değil de eksiklikse, gerçekten “kendimiz” olduğumuz an hangisidir?
·
40 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.