Eylemsizlik Diktatöre DavetiyedirEdebiyat
“Son Ada üzerine bir hatırlatma okuması “
Bazı romanlara yüksek beklentiyle başlarsınız.
Yazarın adı yetiyordur.
Önsözdeki övgü yetiyordur.
“Büyük kapıdan girmek” gibi iddialı bir cümle yetiyordur.
Son Ada’ya ben de böyle başladım.
Zülfü Livaneli’yi bugüne kadar her zaman severek okudum. Onun romanlarında yalnızca bir hikâye değil, düşünmeye ve hissetmeye açılan bir alan buldum. Sezgiye yer bırakan, gri bölgelerde dolaşmaya izin veren, okuru edilgen bir izleyici olmaktan çıkaran bir anlatı kurduğunu düşündüm hep.
Yaşar Kemal’in önsözde söylediği o iddialı cümle —“Zülfü büyük kapıdan bu romanıyla girmiştir.”— romanı daha en baştan bir zirveye yerleştiriyor. Böyle bir övgüyle karşılanan bir metin ister istemez başka bir dikkatle okunuyor.
Ancak Son Ada’yı bitirdiğimde, Livaneli’nin diğer romanlarında hissettiğim o edebi yoğunluk ve zihinsel genişleme duygusunu bu kez aynı ölçüde yaşayamadım.
Romanı bitirdiğimde içimde kalan ilk duygu tanıdıklıktı; ama bu heyecan veren bir tanıdıklık değildi. Hem anlattıkları hem de olayların ilerleyiş biçimi şaşırtmaktan çok beklenen bir düzlemde devam etti. Bu nedenle roman benim için sürprizli bir deneyimden ziyade, bildiğim bir döngünün yeniden hatırlatılması hâline geldi. Livaneli burada yeni bir hikâye kurmaktan çok, hepimizin siyasi hafızasında yer eden o tanıdık süreci —küçük ödünlerin zamanla baskı düzenine dönüşmesini— sade ve bilinçli bir didaktizmle yeniden inşa ediyor.
Bu didaktik tercih bana göre zayıflık değil; aksine bilinçli bir anlatım stratejisi. Ancak benim gibi metnin boşluk bırakmasını, gri alanlarda dolaşmasını ve okura sezme alanı tanımasını bekleyen bir okur için bu açıklık, sürükleyici olmasına rağmen tatmin edici bir derinlik yaratmadı. Roman akıp gitti; fakat içimde güçlü bir sarsılma ya da yeni bir düşünsel kapı açma hissi bırakmadı.
Güçlü romanlar çoğu zaman okuru dönüştürür ya da en azından ilk yargılarını sarsar. Son Ada’da ise başta hissettiğim şeyle sonda vardığım yer arasında büyük bir mesafe oluşmadı. Roman kendi kurduğu alegorik hattın dışına çıkmadı; güvenli, kontrollü ve öğretici bir çizgide ilerledi. Bu bilinçli tercih, metnin mesajını berraklaştırıyor olabilir; ancak benim için düşünsel olarak derinleşen değil, baştan beri kurduğu fikri doğrulayan bir anlatı olarak kaldı.
Romanın başlangıcında dikkatimi çeken ilk şey anlatım dili oldu. Dil çok yalın; hatta bazı yerlerde “daha edebi olabilirmiş” hissi uyandırıyor. Ancak bunun bir eksiklikten ziyade bilinçli bir tercih olduğu düşüncesi ağır basıyor. Livaneli’nin burada süslü bir anlatı kurmak yerine, mesajını net ve anlaşılır kılmayı seçtiği hissediliyor.
Roman daha ilk sayfalardan itibaren fazlasıyla açık ve alegorik bir yapı kuruyor. Yer yer bir fabl okuyor gibi hissettim. Bu durum beni maalesef ki “bu kitaptan tatmin olmadım” duygusuna en çok iten unsur oldu. Masalsı tonun bilinçli olarak kurulduğunu görmek mümkün, ancak bu bilinçli açıklık, benim gibi okurlar için zaman zaman fazla güvenli bir alan yaratıyor. Metin okuru karanlıkta bırakmıyor; aksine yol gösteriyor.
Başkan gelmeden önceki ada neredeyse küçük bir ütopya gibi sunuluyor. İnsanların birbirini tanıdığı, doğayla uyumlu yaşadığı, belirgin bir hiyerarşinin hissedilmediği, sakin ve kendine yeten bir düzen var. Bu düzen kusursuz değil belki ama huzurlu. İşte bu nedenle başkanın gelişi ilk etapta bir tehdit gibi görünmüyor. Aksine, uyumlu, kendini sevdirmeye açık, medeni yaşamdan söz eden bir figür olarak giriyor hikâyeye. Tam da bu sakinlik tedirgin edici.
Ortada henüz açık bir kötülük yok. Kimse bağırmıyor, kimse zorla bastırılmıyor. Ama herkesin sessizce kabullendiği küçük değişimler başlıyor. Doğal yolun budanması, “medeniyet” gerekçeleri, yönetim fikrinin ortaya atılması… Romanın erken aşamasında şunu hissettim: Asıl mesele bağıran bir iktidar değil; yavaş yavaş normalleşen bir güç ilişkisi. Ve belki de en tehlikelisi de bu.
Başkanın kendini sevdirmesi, tehditkâr olmaması ve değişimi küçük adımlarla getirmesi, romanın politik hattını netleştiriyor. Güç açık bir zorbalıkla değil, rıza üreterek yerleşiyor. Ada halkı zorlanmıyor; ama itirazları da hiçbir zaman sürdürülebilir bir direnişe dönüşmüyor. İlk ödün küçük. Sonrası zincirleme.
Bu noktada özellikle Bir Numara’nın teşvik edici ve meşrulaştırıcı rolünü çok belirgin görüyorum. O, açık bir iş birlikçi; ama bunu bağırarak ya da zorlayarak yapmıyor. “Madem kimse istemiyor” rahatlığıyla, sanki doğal bir sürecin parçasıymış gibi davranarak, olan biteni normalleştiriyor. Gücün kaba zorla değil, sıradanlaştırılarak yerleştiğini en net bu karakter üzerinden görüyoruz.
Yedi Numara olan yazar karakterin duruşu ise bu bölümde daha netleşiyor. Başkanın karşısında kanmayan, mesafesini koruyan ve sezgisel olarak tehlikeyi fark eden tek kişi o gibi. Özellikle fotoğraf çekilmesi meselesinde, görünür olmanın ileride başına iş açabileceğine dair güçlü bir sezdirme var. Bu sahneler bana tanıklık etmenin ve kayda geçmenin bir bedeli olabileceğini düşündürdü.
Bakkalın oğluna yapılanlar, terastaki “terörist” sahnesi ve martılar üzerinden kurulan anlatı oldukça alegorik ve fabl tadında ilerliyor. Bu anlatım biçimi yer yer okurun gözüne bir şeylerin fazla sokulduğu hissini yaratıyor. Okurken keyif alıyorum, günümüzle örtüştürdüğüm noktalar oluyor; hatta bazı yerlerde gülümsediğim bile oldu. Ancak bu açıklık, benim gibi okurlar için fazla didaktik ve öğretici bir ton taşıyor. Bu tarz bir anlatının, çocuk kitaplarında ya da doğrudan fabl formunda daha yerinde olabileceği hissi zaman zaman ağır basıyor.
Bu noktada romanı, başlangıçta bir ütopya olarak kurulmuş bir dünyanın yavaş yavaş distopyaya dönüşme hikâyesi olarak okumak bana daha anlamlı geliyor. Ada halkı kandırılmış ya da zorla bastırılmış gibi görünmüyor; aksine konfor alanlarını terk etmemek, fikir beyan etmekten kaçınmak ve eylemsizliği tercih etmek yoluyla bu dönüşüme bizzat zemin hazırlıyorlar. Yanlışın temelinde baskıdan çok, susmayı ve uyumu seçmek olduğunu düşünüyorum.
Roman boyunca zihnimde netleşen bir cümle vardı: Eylemsizlik diktatöre davetiyedir. Ada halkı zorla susturulmuyor; susmayı kendisi seçiyor.
Şu ana kadar romanın en rahatsız edici ama aynı zamanda en güçlü tarafı da bu:
Kötülük bağırarak gelmiyor; insanlar onu, huzurlarını bozmamak adına adım adım içeri buyur ediyorlar.
Roman ilerledikçe ada halkı ilk büyük kırılma anıyla karşılaşıyor. Martıların “imha edilmesi” kararı, görünürde basit bir çevre meselesi gibi sunulsa da, aslında herkesin ilk kez bilinçli biçimde vicdanıyla konforu arasında seçim yapmak zorunda kaldığı an oluyor. Başlangıçta martıların öldürülmesine açıkça karşı çıkanlar var; ancak Bir Numara’nın adanın arsalarının gerçek sahibi olduğu gerçeği insanların içine derin bir korku yerleştiriyor. Evler onların olabilir ama toprak onlara ait değil. Bu fark, itirazların hızla yumuşamasına yetiyor.
Başkan ve çevresi, martıların yok edilmesi karşılığında adayı turizme açma, zenginleşme ve “medenileşme” vaadini ortaya koyduğunda ada halkının büyük kısmı içsel bir huzursuzlukla da olsa bu karara razı geliyor. Kimse açıkça “evet” demiyor; ama kimse “hayır” da diyemediği için karar fiilen kabul edilmiş oluyor. O anda adadaki kardeşlik ve ortak yaşam duygusunun ilk kez ciddi biçimde çatladığını hissediyorum. İnsanlar evlerine dönüyor ama kimse artık eskisi kadar rahat değil.
O gece anlatıcı ve Lara’nın uyuyamaması ve ertesi sabah küçük bir bildiri hareketi başlatmaları, romanın “iyi” tarafını temsil etme çabasını daha görünür kılıyor. Ancak tam da bu noktada anlatı bana fazlasıyla fabl, hatta yer yer gençlik dizilerindeki “doğruyu savunan küçük grup” kurgusunu çağrıştırmaya başlıyor. İyilik ve kötülük arasındaki çizgi çok net, çok temiz. Bu keskinlik beni rahatsız ediyor.
Lara ile anlatıcı arasındaki ilişki dili de bu rahatsızlığı artırıyor. Birbirlerine hitap edişleri, kurdukları cümleler neredeyse steril bir “iyilik timsali” havasında. Oysa Lara’nın ana karada şiddet gördüğü, tehdit edildiği bir evlilikten kaçtığını öğrendiğimizde durum daha karmaşık bir hâl alıyor. Lara’yı bu yüzden suçlamıyorum; kaçma ihtiyacını anlayabiliyorum. Ancak buna rağmen ilişkinin romanda bu kadar pürüzsüz ve ahlaken tartışmasız sunulması beni ikna etmiyor. Hatta yer yer itici geliyor.
Bu noktada romanın diliyle ilgili hissim netleşiyor: Metin bilinçli biçimde didaktik. Alegoriler zekice ama fazlasıyla göze sokularak kullanılıyor. Okurdan sezmesi değil, doğrudan görmesi bekleniyor. Bu durum bende “okurun biraz hafife alındığı” hissini uyandırıyor. Olayların nasıl ilerleyeceğini büyük ölçüde tahmin edebiliyorum ama yine de okumaya devam ediyorum; çünkü ister istemez yaşadığımız ülkenin gerçekleriyle güçlü paralellikler kuruyorum.
Romanın, sezgisel okurlardan çok bazı şeyleri açıkça görmek zorunda kalan bir okur kitlesine seslendiğini düşündüm. Dil neredeyse ortaokul seviyesinde anlaşılır; bu bir eksiklikten ziyade bilinçli bir tercih gibi duruyor. Livaneli’nin kalemi akıcı, yer yer çok güçlü alıntılar var, merak duygusu diri tutuluyor. Ancak bütün bunlara rağmen metin beni edebi anlamda zorlayan, düşündükçe katmanlanan bir roman olmaktan çok, toplumu uyarmayı amaçlayan modern bir fabl gibi ilerliyor.
Bu nedenle okurken iki duygu aynı anda var:
Bir yandan anlatılanların doğruluğu ve güncelliği nedeniyle kopamıyorum; diğer yandan metnin beni sürekli yönlendirmesi, ne düşüneceğimi neredeyse söylemesi içimde hafif bir “cringe” hissi yaratıyor. Romanın amacı iyi, mesajı güçlü; ama edebi olarak fazla düz, fazla öğretici ve fazla güvenli bir yerde duruyor.
Roman bu bölümden itibaren artık geri dönüşü olmayan bir kırılma noktasına giriyor.
Başkanın demokrasi varmış hissi yaratarak meseleyi tersine çevirmesi, halkı karar sürecine dahil ediyormuş gibi yapıp aslında kendi istediğini yaptırması, romanın ana tezini berraklaştırıyor. Şiddet bir anda değil, meşrulaştırılarak başlıyor.
Katliam sahneleri ise fiziksel olmaktan çok vicdani bir kırılma anı. Martıların öldürülmesi, yumurtaların kırılması, insanların fiilen katılmasalar bile orada bulunmaları… Bu sahnelerde asıl ağır gelen şey, doğrudan şiddetten çok, seyircilik. Müdahale edememenin ve çoğunluğun susmasının ağırlığı.
Anlatıcının tutuklanmasıyla birlikte baskı artık sembolik değil, açık bir şiddet biçimine dönüşüyor. Bu noktada roman, iktidarın nasıl önce meşruiyet, sonra korku ürettiğini gösteriyor.
Martıların karşı saldırıya geçmesiyle alegori en sert hâline ulaşıyor. “İntihar bombacısı martılar” ifadesi özellikle rahatsız edici. Acının ve çaresizliğin sonucu gibi sunulan bu eylem, aynı zamanda tehlikeli bir sembolik alan açıyor.
Ben burada bilinçli bir politik eşleştirme yapmak istemesem de, Alegorinin bu kadar açık kurulması, bazı çağrışımları kaçınılmaz hâle getiriyor. Bu çağrışımların yarattığı huzursuzluğu görmezden gelmek istemiyorum. Bunu polemik alanına taşımayacağım; ama rahatsız olduğumu da açıkça not düşüyorum.
Martılar bir insanı öldürdüğünde ada halkının tavrının tamamen değişmesi ise çok tanıdık. “İlk biz başlattık” diyen noktadan, “artık onlar düşman” noktasına geçiş çok hızlı oluyor. Bu geçişi insani olarak anlayabiliyorum; korku ve öfke devreye giriyor. Ama roman burada tekrar hatırlatıyor: ilk şiddeti başlatan martılar değildi.
Bu kısım romanın en tartışmalı ama aynı zamanda en düşündürücü alanı.
Bu aşamadan sonra karakterlerle ilgili rahatsızlığım da daha belirgin hâle gelmeye başlıyor. Özellikle Lara ve yazar karakterin neredeyse kusursuz bir “iyi”yi temsil etmeleri beni zorladı. Olaylar sertleştikçe onların duruşu hiç sarsılmıyor, gri alanlara hiç uğramıyorlar. Ne korku, ne çelişki, ne içsel bir çatlak… Bu kadar temiz ve pürüzsüz bir ahlaki çizgi bana gerçekçi gelmedi.
Buna karşılık anlatıcı karakter daha insani duruyor. Tereddüt ediyor, korkuyor, bazen geri çekiliyor ama yine de rahatsızlığını kaybetmiyor. Gri alanlarda dolaşabilmesi onu daha inandırıcı kılıyor. Çünkü insan dediğimiz şey zaten o gri bölgelerde var oluyor; tamamen beyaz ya da tamamen siyah bir iç dünya bana sahici gelmiyor.
Özellikle Lara’nın yılan sahnesindeki tepkisi —sevdiği insanı kurtarmak için öldürdüğü bir yılanın ardından günlerce sarsıla sarsıla ağlaması— benim için fazlasıyla dramatik ve yapaydı. Bir canı öldürmek elbette zor; ancak bu sahne karakteri derinleştirmek yerine sembolleştirmiş gibi hissettirdi. Bu da aramızdaki mesafeyi büyüttü.
Tüm bu karakterlerin arasında kendimi hiçbirinin yerinde hissetmedim.
Ne Lara kadar net ve sarsılmazdım,
ne yazar kadar erken uyanmış ve kararlı,
ne de anlatıcı kadar arada kalmış.
Ben daha çok dışarıdan bakan biri gibiydim.
Olan biteni izleyen,
toplumsal refleksleri anlamlandırmaya çalışan,
ama hiçbir karakterle tam olarak özdeşleşmeyen bir okur.
Belki de bu yüzden roman beni manipüle edemedi.
Ama düşündürdü.
Kendimi bir tarafın içinde değil,
toplumun tamamına biraz mesafeden bakan bir göz gibi hissettim.
Bu noktaya kadar Son Ada benim için şunu ifade ediyor:
• Edebi olarak risk almayan,
• Mesajını açık açık veren,
• Fazla didaktik ama bilinçli olarak didaktik bir roman.
Toplumsal bir ayna olarak güçlü.
Eylemsizliğin ve küçük ödünlerin nasıl büyük yıkımlara dönüştüğünü net biçimde gösteriyor.
Ama edebi anlamda derinleşmiyor.
Okuru sarsmıyor, dönüştürmüyor; daha çok hatırlatıyor.
Benim için bu romanın özeti şu noktada netleşiyor:
**Bu bir sürpriz roman değil.
Bu bir hatırlatma romanı.**
Romanın son bölümlerinde kurulan zincir —martılar, tilkiler, yılanlar ve en sonunda yangın— aslında tek bir şeyin tekrar tekrar kanıtlanması: kontrol etme hırsı, her müdahalede daha büyük bir yıkım üretir.
Her “çözüm” yeni bir felaket doğurur.
Her düzeltme girişimi dengeyi daha da bozar.
Ve sonunda ada, kurtarılmak isterken yok edilir.
Bu kurgu güçlü.
Ama aynı zamanda fazlasıyla açık.
“Ben de kandırıldım.”
“Uzman getirdik ama olmadı.”
“Hepimiz zarar gördük.”
Bunlar yalnızca roman karakterlerinin cümleleri değil; bizim siyasi hafızamızın cümleleri. Bu yüzden roman çarpıcı değil, tanıdık. Ve tanıdıklık burada iki ucu keskin bir şey.
**Evet, Son Ada toplumsal bir ayna.
Ama aynayı okurun yüzüne tutuyor, okura aynada kendini keşfetme alanı bırakmıyor.
**
Yangın sahnesi, romanın en büyük dramatik zirvesi olmalıydı.
Doğa yanıyor, hayvanlar yanıyor, ada kül oluyor.
Ama metin burada bile risk almıyor.
Okuru sarsmak yerine, “bakın, böyle olur” diyor.
Son Ada trajik olabilecekken didaktik kalıyor.
Sorgulatan bir roman olabilecekken, sonucu baştan belli bir anlatıya dönüşüyor.
Bu yüzden romanın finali başını doğruluyor ama derinleştirmiyor.
Ne düşündüysem başta, sonda da oradayım.
Bence tomanlar okurun ilk yargısını kırmalı ya da en azından çatlatmalı.
Son Ada ise kendi kurduğu alegorik hattın dışına hiç çıkmıyor.
Bu yüzden Son Ada, edebi olarak risk arayan, dilde yenilik bekleyen, metnin boşluk bırakmasını seven okurlar için fazla güvenli bir yerde duruyor.
Mesajını açıkça veriyor, ama okura o mesajla boğuşma alanı bırakmıyor.
Benim için bu roman bir keşif değil, bir hatırlatma oldu.
Ve o hatırlatmanın bende bıraktığı en net cümle şu:
Eylemsizlik diktatöre davetiyedir.
··
138 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.