El Kızı – Öznesiz Bir Hayatın TrajedisiEdebiyat
Bu benim ilk Orhan Kemal kitabımdı ve ilk fark ettiğim şey şu oldu: Orhan Kemal ne tamamen “anlatan” ne de tamamen “gösteren” bir yazar. İkisinin arasında duruyor. Karakterleri sahneye bırakıyor ama zaman zaman kendi sesini de duyuruyor. Özellikle toplumsal meselelerde yazarın bakışını hissediyorsunuz. Yani tamamen geri çekilmiş bir anlatıcı yok; ama karakterlerin dünyası da güçlü biçimde kurulmuş.
Dil çok sade. Fakat bu sıradan bir sadelik değil, bilinçli bir sadelik. Cümleler zorlamıyor, akıyor. Metin edebi görünmeye çalışmıyor; doğal bir anlatım kuruyor. Yer yer duygusal sahnelerde yoğunluk artıyor ama bu yapay bir dramatizasyon değil. Daha çok anlatılan hayatın doğasından gelen bir sertlik gibi.
Karakterler idealize edilmemiş. İyi–kötü ayrımı keskin değil ama tamamen gri de değil. İnsanların geçmişleri ve yaşadıkları onları şekillendiriyor. Özellikle Hacer karakterinde bu çok net hissediliyor. Hacer yalnızca “kötü kaynana” değil; yoksulluk, aşağılanma ve yükselme hırsının şekillendirdiği bir karakter. Onun zalimliği bir boşlukta doğmuyor; geçmişinin izlerini taşıyor.
Romanın merkezinde ise Nazan var. “El kızı” kavramı roman boyunca çok somut bir biçimde işleniyor: Aileye sonradan gelen, hiçbir zaman tam kabul edilmeyen, sürekli dışarıda tutulan kadın. Nazan’a üzülmemek mümkün değil; fakat onunla güçlü bir bağ kurabildiğimi de söyleyemem. Kırılgan, bastırılmış ve hayatı boyunca kendi kararlarını vermeyi öğrenmemiş bir karakter. Roman boyunca herkes değişiyor, savruluyor veya manevra yapıyor; ama Nazan neredeyse hiç değişmiyor. Bu da onun trajedisini büyüten
şeylerden biri.
Nazan aslında değişmiyor değil; hayatı boyunca sürekli değişen koşulların içinde savruluyor. Ancak değişen şey hayatının yönü, mekânı ve içinde bulunduğu durumlar oluyor; hayata karşı tutumu ise neredeyse hiç değişmiyor. Olgunlaşarak değil, savrularak değişiyor ve hiçbir aşamada kendi hayatının öznesi hâline gelemiyor. Onun trajedisini büyüten şey de tam olarak bu.
Mazhar karakteri ise romanın en ilginç çelişkilerinden birini barındırıyor. Kamusal alanda güçlü bir adam: Cumhuriyet değerlerine bağlı, adaleti savunan, geri adım atmayan bir avukat. Fakat özel hayatında aynı gücü gösteremiyor. Annesinin etkisinden çıkamıyor, karısına karşı adil davranamıyor ve sorunlarla yüzleşmek yerine kaçmayı seçiyor. Bu yüzden Mazhar tek boyutlu bir “kötü karakter” değil; ama güçlü bir karakter de değil. Toplumsal adalet için mücadele eden bir adamın kendi evinde adaletsiz olması romanın en sert ironilerinden biri.
Romanın olay örgüsü büyük dramatik patlamalarla değil, küçük kırılmaların birikmesiyle ilerliyor. Ama bu küçük kırılmaların sonuçları çok ağır: şiddet, aldatma, dışlanma, sömürü… Nazan’ın hayatı da böyle adım adım çöken bir merdiven gibi ilerliyor. Evlilikte başlayan kırılma, boşanma, tecavüz, sömürü, suç, hapis ve bağımlılıkla giderek derinleşiyor. Bu yüzden romanın sonunda yaşanan trajedi bir anda ortaya çıkmıyor; uzun bir sürecin kaçınılmaz sonucu gibi görünüyor.
Romanın sembolik merkezlerinden biri de yüzük. Başta sevginin ve evliliğin sembolü olan yüzük zamanla kavganın, kırılmanın ve ayrılığın işaretine dönüşüyor. Finalde ise yüzük bir tanıma aracına dönüşüyor: Haldun annesini bu yüzük sayesinde tanıyor. Böylece roman başındaki ceset sahnesiyle final arasında dairesel bir yapı kuruluyor.
Nazan’ın ölümü bir ceza gibi yazılmıyor. Daha çok bir hayatın birikmiş sonucuna benziyor. Roman boyunca yönlendirilen, sürüklenen ve kendi hayatının öznesi olamayan bir karakterin sonu gibi. İlginç olan ise Nazan’ın ilk kez gerçekten aktif bir eylem yaptığı anda –Naciye’yi öldürdüğü anda– geri dönüşsüz bir noktaya gelmesi. Hayatı boyunca pasif kalan birinin ilk özneleşme anının yıkıcı olması romanın en trajik ironilerinden biri.
Roman bittiğinde bende en baskın kalan duygu toplumsal eleştiriden çok öfke ve çaresizlik oldu. Çünkü okur olarak sürekli Nazan’ın bir noktada uyanmasını bekliyorsunuz. Ama Nazan hiç uyanmıyor. Onun trajedisi kötülüğünden değil, değişememesinden doğuyor.
Sonunda en çok akılda kalan şey ise şu ironik durum: Nazan oğlunu büyütmek için hayatını tüketiyor, fakat oğlu annesini ancak öldüğünde tanıyabiliyor.
Orhan Kemal roman boyunca güçlü bir toplumsal arka plan kurar; ancak Nazan’ın trajedisini yalnızca toplumla açıklamak mümkün değildir. Asıl kırılma, onun hiçbir aşamada kendi hayatının dümenini eline alamamasıdır.
·
49 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.