Kelimeler, İmgeler ve GerçeklikFelsefe-Düşünce
Foucault’nun Bu Bir Pipo Değildir adlı eseri, sayfa sayısı bakımından oldukça ince, ancak zihinsel ağırlığı bakımından bir o kadar hacimli bir kitaptır. René Magritte'in ünlü tablosu "İmgelerin İhaneti" üzerinden ilerleyen bu metin, bir sanat eleştirisinden ziyade, algı, dil ve gerçeklik üzerine yazılmış derin bir felsefi denemedir nihayetinde.
Kitap kısa ancak çok fazla çözümleme ve alt metin şifrelerini kırmanızı istiyor. Umarım anladığım kadarıyla metni aydınlatabilirim.
O halde başlayalım.
Kitabın çıkış noktası, hepimizin aşina olduğu, bir sanat filminde ya da sosyal medyada en az bir defa gördüğümüz o meşhur tablodur. Magritte, son derece gerçekçi bir pipo çizer ve tam altına inci gibi bir el yazısıyla şu notu düşer: "Bu bir pipo değildir."
Bir okur olarak ilk tepkimiz genellikle "Eğer bu bir pipo değilse, nedir?" olur. Foucault, tam da bu kafa karışıklığının üzerine gider. Bize çok basit bir gerçeği, bir tokat gibi hatırlatır: O çizim gerçekten de bir pipo değildir. O, bir piponun temsilidir. Onu elinize alamazsınız, içine tütün dolduramazsınız ve yakıp içemezsiniz. Tuvalin üzerindeki boya lekelerinden ibarettir. Foucault, Magritte'in bu "ihanetini" kullanarak bizi temsil ve gerçeklik arasındaki o aşılmaz uçuruma davet eder.
Kitapta beni en çok etkileyen noktalardan biri, metin ve imge arasındaki iktidar savaşıydı. Geleneksel olarak Batı sanatında ve düşüncesinde resim ve yazı birbirini destekler; yazı resmi açıklar, resim yazıyı resmeder.
Altında "pipo" yazan bir resmin, zihnimizdeki pipo kavramını pekiştirmesini bekleriz.
Burada ise metin, imgeyi reddeder. Foucault, bu durumu eski "kaligram", yani şekilli şiir, yazı geleneğinin parçalanması olarak okur. Resim ve yazı aynı mekanda (tuvalde) bulunmalarına rağmen birbirlerini iptal ederler. Okur olarak bu durum, kelimelere ve gördüklerimize ne kadar körü körüne güvendiğimizi sorgulatır.
Foucault kitabın ilerleyen bölümlerinde vitesi yükseltir ve biraz daha soyut sulara açılır. Okur için kavraması en zor ama en lezzetli kısım burasıdır işte. Foucault, iki kavramı birbirinden ayırır:
Benzerlik ve andırış.
Benzerlik bir hiyerarşi gerektirir. Bir "orijinal" vardır ve diğerleri ona benzediği ölçüde değerlidir. (Gerçek bir pipo ve onun kopyası olan resim gibi).
Andırışta ise hiyerarşi yoktur. Orijinal bir "ilk örnek" olmadan, nesnelerin kendi aralarında yatay olarak çoğalmasıdır. Andy Warhol'un çorba kutuları gibi; hangisinin orijinal olduğunun bir önemi kalmamıştır.
Foucault'ya göre Magritte'in resmi, klasik "benzerlik" dünyasından modern "andırış" dünyasına geçişi simgeler. Temsilin kökleri koparılmış, imge kendi başına özgür ama bir o kadar da temelsiz kalmıştır.
Bu Bir Pipo Değildir, bir çırpıda okunabilecek ama üzerine haftalarca düşünülebilecek bir metin. Foucault’nun dili zaman zaman yoğun ve akademik gelse de, Magritte’in o basit ve muzip tablosu her seferinde size bir can simidi gibi uzanıyor.
Bu kitabı okuduktan sonra bir daha hiçbir tabelaya, hiçbir resme veya alt yazıya aynı gözle bakamayacaksınız. Nesnelerle, onların isimleri ve görüntüleri arasındaki bağın aslında ne kadar keyfi ve kırılgan olduğunu fark ediyorsunuz. Eğer gerçekliğin doğasını, dilin sınırlarını ve sanatın felsefeyle buluştuğu o tekinsiz kavşağı merak ediyorsanız, bu incelemenin sizin için bir kıvılcım olmasını temenni ederim.
·
82 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.