Proust Yaşamınızı Nasıl Değiştirebilir; Ama Önce De BottonFelsefe
Dürüst olmak gerekirse, bu kitabı Proust için okumadım. De Botton için okudum.
Kitaba başlarken, Marcel Proust'u biraz olsun tanıdığımı sanıyordum. Adını biliyordum, o meşhur madlen kurabiyesini biliyordum, Kayıp Zamanın İzinde’nin yedi ciltten oluştuğunu ve çoğu insanın bitirmeden bıraktığını biliyordum.
Ama de Botton'ın yaptığı şey, bir yazarı tanımanın onun söylediklerini bilmekle aynı şey olmadığını, bazen bir aracıya ihtiyaç duyduğumuzu göstermekti.
De Botton'ı gerçekten okumuşluğum var; onun kalemine güveniyorum. Kitabı okumadan önce aklımda de Botton'ın bana Proust'u neden okumam gerektiğini anlatacağı fikri vardı. Yanılmışım. Bana neden, nasıl yaşamam gerektiğini anlattı.
De Botton Neden Bu Kadar İyi
Başka yazarlar büyük düşünürleri size sunarken onları bir kaide üzerine koyar; siz aşağıdan bakarsınız, anlarsınız, not alırsınız. De Botton ise kaideden indirir, masaya oturtur, yanınıza koyar. Proust Yaşamınızı Nasıl Değiştirebilir tam olarak bunu yapıyor: Proust'u bir otorite olmaktan çıkarıp bir düşünce arkadaşına dönüştürüyor.
Ve bunu yaparken kendi sesini hiç kaybetmiyor; o tanıdık, ironik, zarif ama hiç şişinmeyen ses.
De Botton'ın en büyük marifeti bu bence: Zekasını göstermek için okuyucuyu küçük düşürmeye ihtiyaç duymuyor. Aksine, okuyucunun zaten akıllı olduğunu varsayarak yazıyor.
Bu, nadir bir kibarlıktır ve onu diğer popüler felsefe yazarlarından ayıran şeyin tam özüdür.
Kitap dokuz bölümden oluşuyor ve her biri bir soru soruyor: Nasıl yaşanır? Nasıl okunur? Zaman nasıl iyi kullanılır? Nasıl acı çekilir? Nasıl ifade edilir? Nasıl arkadaş olunur? Nasıl görülür? Nasıl sevilir? Kitaplar ne zaman bırakılır? Bu sorular sıralandığında bir kişisel gelişim kitabının içindekiler gibi görünüyor.
Ama de Botton'ın elinde her biri, bir başka şeye açılan kapı oluveriyor.
Felsefi Bir Kişisel Gelişim mi, Edebi Bir Deneme mi?
Kitabın türünü sınıflandırmaya çalışmak biraz aldatıcı bir uğraştır. De Botton bize ne saf bir biyografi ne de akademik bir edebiyat incelemesi sunmuyor.
Daha çok, Proust'un hayatından ve eserinden çektiği alıntıları, gündelik yaşamın pratik krizleriyle (tıbbi endişeler, aşkın yitmesi, zaman israfı, mutsuz ilişkiler) yan yana koyarak oluşturulmuş felsefi bir reçete kitabı bu.
Bölüm başlıkları zaten niyetini ele veriyor: "Bugünü Yaşamayı Nasıl Sevebiliriz," "Nasıl Başarıyla Acı Çekebiliriz," "Kitapları Elimizden Nasıl Bırakırız..."
Bu format ilk bakışta hafif, hatta popüler psikoloji raflarına yakın görünüyor.
Ama de Botton'ı okuyanlar iyi bilir: Yüzey her zaman aldatıcıdır.
Bu kitap, o sadeliğinin altında Proust'u gerçekten anlamış, sindirmiş ve kendi sesine çevirmiş bir okuyucunun ürünü.
Zaman Üzerine Bir Kitabın Zamanlaması
Kitabı doğru anda okumuş olmak, içeriği olduğu kadar deneyimi de şekillendiriyor. Yoğun bir dönemde (zihnin dağınık ve yapılacaklar listesinin uzun olduğu, dikkat süresininse giderek kısaldığı bir dönemde) de Botton'ın Proust aracılığıyla sorduğu soruyla yüzleşmek ayrı bir sertliğe sahip: Peki gerçekten yaşıyor musunuz?
Proust'un en temel iddiası şu: İnsanlar hayatlarını, onu yeterince dikkatli görmeden geçirir. Bir sabah kahvaltısının gerçek tadı, bir dost yüzündeki geçici ifade, güneşin pencereden düşüş açısı... Bunlar, fark edilmediği için kaybolup giden anlardır.
Proust buna karşı ilaç olarak edebiyatı önerir; de Botton ise Proust'u öneriyor.
Zincirin mantığı tutarlı, hatta zarif.
Proust'u Okumamış Biri Olarak
Kitabın ilginç bir paradoksu var: Proust'u hiç okumamış biri için belki de ideal okuma deneyimi sunuyor, çünkü Proust'un ağırlığı altında ezilmeden onun fikirleriyle ilişkilenmenizi sağlıyor.
De Botton, bölüm bölüm hayatın pratik açmazlarını sıralıyor (nasıl sevilir, nasıl acıdan bir şey öğrenilir, sıradan olanın içinde güzellik nasıl bulunur) ve her birinin kapısını Proust'un bir düşüncesiyle açıyor. Proust'u tanımadan da bu kapıların ötesine geçebiliyorsunuz. Hatta belki daha özgürce geçiyorsunuz; üzerinizde "Proust için, Proust hakkında okuyorum" düşüncesinin ağırlığı olmadan.
De Botton, okuyucuyu yedi ciltlik bir romanla baş başa bırakmadan önce o romanın neden değer vermeye layık olduğunu somut ve inandırıcı biçimde gösteriyor. Bu, küçümsenmemesi gereken bir hediyedir.
Şimdi bir benzerini, de Botton için yapmak niyetindeyim.
Bugünü Yaşamayı Nasıl Sevebiliriz
En şerbetli, gün geçtikçe daha da popülerleşerek ağırlığını yitiren ve kişisel olarak tahammül edemediğim o mefhum; "anda kalmak"... Anda mıyız?
Proust'un cevabı sert: Çoğu insan değil. Geleceği planlamak ya da geçmişe üzülmekle o kadar meşgulüz ki şimdinin içinde neredeyse hiç durmuyoruz. De Botton bunu, Proust'un kendi hayatından örneklerle somutlaştırıyor.
Bu bölümde Botton'ın Proust'a yaptığı şeyin ne kadar ustalıklı olduğunu ilk kez fark ediliyor: Proust'u bir hüzün filozofu olarak değil, dikkat filozofu olarak sunuyor. Büyük olan her şey, önce fark edilmekle başlıyor. Ve fark etmek için de orada olmak gerekiyor; zihnen, bedenen, gerçekten.
Kendimiz İçin Okumayı Nasıl Öğrenebiliriz
Bu bölüm benim için en kişisel olanıydı, muhtemelen pek çok okuyucu için de öyle olacaktır.
Proust'a göre okumak, bir yazarın bize ne düşüneceğimizi söylemesi değil; kendi düşüncelerimizi uyandırması için bir araç kullanmaktır. İyi bir kitap, içimizde zaten var olan ama henüz dile getirilmemiş bir şeyi yüzeye çıkarır. Bu yüzden okuma, pasif bir alımlama değil, aktif bir karşılaşmadır.
De Botton bu fikri bir adım ileri taşıyor: Eğer bir kitabı okuyup "evet, işte bu!" diye hissediyorsanız, aslında o kitap size bir şey vermemiştir; içinizde zaten olan bir şeyi göstermiştir. Bu ayrım küçük görünse de yazarlara ve kitaplara bakış açınızı temelden değiştiriyor.
Proust'u okumak için Proust'u okumak yok; kendinizi okumak için Proust'u okumak var.
Bu noktada, de Botton’un da vurguladığı gibi, Virginia Woolf'u düşünmemek elde değil. Woolf, günlüklerinde Proust'tan büyük bir hayranlıkla söz eder; ama bu hayranlık hiç saf değildir. Altında bir kaygı yatar: Proust bu kadar eksiksizse, geriye ne kalıyor? Bir yazar olarak Woolf'un sorduğu bu soruyu, okuyucu olarak ben de soruyorum. Proust'u okursam, kendi gözlerim onun bakışının altında bozulmaz mı?
De Botton'ın cevabı örtük ama net: Hayır. Çünkü Proust'un amacı sizi küçültmek değil, sizi kendini içinizde büyütmek.
Nasıl Başarıyla Acı çekebiliriz
Bu, kitabın belki de en keskin yeri. De Botton, Proust üzerinden şunu söylüyor: Acı, dikkatimizi yeniden üretiyor. Kıskanç olan, fark etmeye başlıyor; kaybeden, daha önce görmediği şeyi görüyor. Bu, acıyı romantize etmek değil; acının içinde bir bilgi üretimi olduğunu söylemek.
Proust'un bu konudaki argümanı neredeyse paradoksal: Mutluluk bizi körleştirir, acı ise gözlerimizi açar. Mutlu olduğumuzda dünyanın nasıl işlediğini sorgulama ihtiyacı duymayız; her şey yolundayken hiçbir şeyi gerçekten görmeyiz. Oysa bir şey kırıldığında, kaybedildiğinde, elden gittiğinde; o zaman dikkat nihayet uyanır.
Bunu okurken de Botton'ın Statü Kaygısı'ndaki o belirgin izini gördüm: Acıya, kaygıya, başarısızlığa farklı gözlerle bak, onları silecek değil, onlardan geçen bir yol bul.
Tutarlı bir felsefe bu; kitaptan kitaba taşınan, gelişen bir düşünce. De Botton'ı takip edenler için bu bölüm aynı zamanda onun kendi sesini Proust'un içinde nasıl koruduğunu görmek açısından da ilginç bir edinim.
Duygularımızı Nasıl İfade Edebiliriz
Bu bölüm, bir bakıma diğerlerinin altında yatan soruyu soruyor: Hissettiklerimizi anlatabilir miyiz, gerçekten?
Proust'un cevabı hem umut verici hem de acımasız: Çoğu zaman hayır; çünkü elimizdeki dil, içimizdeki deneyimin gerisinde kalıyor. "Üzgünüm," "mutluyum," "sıkıldım" gibi kelimeler (ya da bir bestenin mırıldandığımız pumpum'ları), duygunun gerçek dokusunu taşıyamayacak kadar kaba kalıplardır. Proust'un yedi cilt boyunca yaptığı şey tam da bu açığı kapatmaya çalışmak; duyguyu olduğu gibi, tüm incelikleriyle dile getirmeye uğraşmak.
De Botton bu tezi gündelik hayata indirirken bir ironiyi de konuşturuyor: Hislerimizi ifade etmekte ne kadar zayıf olduğumuzu ancak birileri o hisleri bizim yerimize söylediğinde anlıyoruz. Bir romanda, bir şiirde, bazen bir şarkıda "işte bu, tam da buydu" anı...
De Botton'ın Proust'u sunarken yaptığı şey de bu zaten: "Bunu daha önce hissettin ama söyleyemedin; işte, Proust söylüyor."
Nasıl İyi Bir Arkadaş Olabiliriz
Proust'un arkadaşlık hakkında söyledikleri, en dürüst bölümlerden birini oluşturuyor.
Proust'a göre arkadaşlık çoğunlukla bir yanılsamadır. Birlikte vakit geçirdiğimiz insanların bizi gerçekten anladığını sandığımızdaki o sıcak his, aslında büyük ölçüde karşılıklı bir nezaket sözleşmesidir. Konuşmalar, yüzeyin altına inmeden döner durur; gerçek düşüncelerimizi söylemeyiz çünkü ilişkiyi korumak, doğruyu söylemekten daha önde gelir.
De Botton bu tezi ne reddeder ne de tamamen onaylar. Proust'un sosyal hayatının ironisini önümüze serer: Kalabalık salonlarda geceleri geçiren, yüzlerce mektup yazan, davetlere koşan bir adam, aynı zamanda arkadaşlığın bizi yalnızlığımızdan kurtaramayacağını söylüyor. Bu çelişki, de Botton'ın elinde bir eleştiriye değil, bir gözleme dönüşüyor: Belki de Proust, o proustmaklarıyla birlikte, her ikisini de yaşıyordu ve her ikisi de doğruydu.
Gözlerimizi Nasıl Açabiliriz
Proust, büyük sanatçıların bize yeni bir şey göstermediğini, var olan şeyi farklı görmeyi öğrettiğini söylüyor.
Bir ressam dünyaya baktığında gördüğü sahneler, bir bankacının gördüğüyle aynı sahnelerdir. Ama ressam, o sahneyi farklı bir dikkatle işler (ve siz onun tablosuna baktığınızda artık o sokağa, o yüze, o ışığa aynı gözle bakamazsınız.)
De Botton bu fikri edebiyata taşıyor: Proust okumak, dünyayı "Proust gibi görmek" değil, dünyayı görmeyi öğrenmektir. Bu neden önemli? Çünkü çoğumuz gözlerimizi açık tutarak yaşadığımızı sanırız, oysa büyük ölçüde otopilottayızdır.
Alışkanlık, dikkatin düşmanıdır.
Bu bölümde de Botton'ın en sessiz ama en sert darbesi geliyor: Sıradan bir hayat sürmek, sıradan bir insanın başına gelenler yüzünden değil, yaşananları fark etmeme alışkanlığı yüzünden sıradan kalır.
Aşkta Nasıl Mutlu Olabiliriz
Bu bölümün başlığı biraz yanıltıcı, de Botton ve Proust, aşkta nasıl mutlu olunacağını anlatmıyor tam olarak. Daha çok, neden bu kadar sık mutsuz olduğumuzu anlatıyorlar. Ve bu, daha dürüst bir yaklaşım.
Proust'a göre aşk, sevdiğimiz kişiye değil, o kişi hakkında kafamızda inşa ettiğimiz imgeye duyulan bir histir. Gerçek kişiyle ne kadar zaman geçirirsek geçirelim, zihnimizin ürettiği o imge ile gerçek arasındaki mesafeyi kapatamayız. Kıskançlık bu mesafeden beslenir; kaygı bu mesafeden doğar.
De Botton bu teze acımasız bir pratik yorum ekliyor: Eğer öyleyse, aşk nesnesini ne kadar iyi tanırsak o kadar mı hayal kırıklığına uğrarız? Proust'un cevabı evet'e yakın, ama de Botton bunu nihilizme götürmüyor. Tersine, beklentilerin kökenini anlamanın kendisi bir özgürleşme biçimi olabilir diyor. Kişiyi değil, kendimizi daha iyi tanımakla başlıyor her şey.
Bu, aşk üzerine okuduğum en romantik olmayan, ve tam da bu yüzden en gerçekçi açıklamalardan biri. (Belki de bu sebeple, bu bölümü okurken, Aşk Üzerine ve Aşk Dersleri kitaplarını sık sık anımsadım.)
Kitapları Elimizden Nasıl Bırakırız
Son bölüm, kitabın en ironik noktası: Proust, kitapların hayatın yerini tutamayacağını söylüyor. Kitaplar, ancak bizi kitapların dışındaki hayata geri gönderdiğinde gerçek işlevini yerine getirmiş olur.
De Botton bunu, Proust'un kendi yaşamındaki paradoksla birleştirmiş: Ömrünün büyük bölümünü bir odada, yatağında, mantar kaplı duvarlara kapalı, dışarıya neredeyse hiç çıkmadan yazarak geçiren bir adam, bize "dışarı çıkın, yaşayın" diyor.
Bu çelişki, de Botton'ın elinde bir ahlak dersi olmaktan çıkıp bir trajedi-komedi hâline geliyor. Proust hem en büyük örnek hem de en büyük uyarı.
Belki biraz da bu yüzden, en iyi kitap bilebir kenara atılmayı hak eder.
·
260 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.