Binlerce yıl önce geceleri toprağa uzanıp gökyüzünü seyreden insanlar için sema büyük bir merak konusuydu. İnsanlık bu merakını gidermek için tarih boyunca gökyüzüne baktı, onu anlamak, anlamlandırmak için sayısız efsane üretti. Ta ki 1969’da ay üzerine ilk adımı atana kadar. Bu adım aya olan merakı bir nebze olsun gidermekle beraber daha büyük merakların kapısını açtı.
İnsanlar yalınız gökyüzüne değil, kendisini çepeçevre sarmış olan coğrafyaya, başka kültürlere de merak duyuyordu. Bu merak neticesinde sayısız insan, imkânları ölçüsünde seyahatlere çıktılar. Bu seyahatlere çıkanların kahir ekseriyeti seyahati esnasında notlar almazken, seyahatlerini yazıya geçiren az sayıdaki insanın tuttuğu notlar, geçmiş için paha biçilemez bir hazine olan “seyahatname” türünü meydana getirdi. Bugün bizler için eski devirdeki insanların yaşamı da bir merak konusudur. Özellikle eski dönemlerdeki sıradan insanların hayatlarını nasıl geçirdikleri adeta bir muammadır. Mesela Bilge Kağan Bengü Taşları diktirirken orada bulunan insanlar ne hissediyorlardı? Timur Osmanlı üzerine sefere çıkarken ordusundaki bir asker ne hülyalar kuruyordu? Maalesef mensubu olduğumuz kültürde yazı geç dönemlerde toplumsal hayata sirayet ettiği için bu tip sivil tarih alanında kaynak bulmak neredeyse imkânsızdır.
İşte bu noktada seyahatnameler devreye giriyor. Her ne kadar o hayatın öznesi konumundaki insanlarca yazılmayıp, gözlemleyenler tarafından yazılmış da olsa büyük kaynak vazifesi görmektedir. Bu anlamda seyahatnameleri, sıradan insanların tarihinin adeta kutsal kitapları sayabiliriz.
Bu cümlelerin ışığında bakacak olursak, Sayın Zafer SARAÇ’IN “Seyahat Diyen Kitaplar” adlı eseri eşsiz bir kültür hizmeti sunmaktadır. Kitap 7- 13.yy arasındaki 13 asırlık bir dönemde gerçekleşmiş olan 25 farklı seyahatnameyi okuyuculara tanıtmaktadır. Kitabı okuduğunuzda, Zafer beyin seyahatname türüne ve seyahatnamelere konu olan tarihi dönemlere fazlasıyla hâkim olduğu göze çarpıyor. Kitapta 25 esere yer verilmiş olsa da yazarın bu sayıdan çok daha fazla eseri incelediği görülebiliyor. Kitapta yer alan 25 eser kronolojik bir sırayla dizilmiş. Xuan Zang Seyahatnamesi ile 7. asırda başlayan tarihi şölen 20. Asırdaki Emel Esin Seyahatnamesi ile son buluyor. Kitaba bütüncül olarak baktığımızda Türklerin tarih serüvenine de tanık olabiliyoruz. Orta Asya steplerinde başlayan seyahatnameler, yıllar içinde İran’a, Ortadoğu’ya, Anadolu’ya, Kafkaslara, Rumeli’ye kadar uzanırken, adeta Türk atlılarının güzergâhına eşlik ediyor.
Kitapta kullanılan açık, anlaşılır Türkçe, yazarın tarih ilmine olduğu kadar dilimize de çok hâkim olduğunun bir kanıtı niteliğinde. Kitap eleştirisi yapmanın gayelerinden biri de ele alınan kitapları okura tanıtmak, onlarında bu kitapları okuyup, faydalanmasını sağlamaktır. Kendi hesabıma ben bu eser vesilesiyle kısa zamanda okumak için birkaç eseri not aldığımı söyleyebilirim.
Kitapta gördüğüm temel eksiklik ise, ele alınan eserlerde dikkat çekici bölümlerden pasajlar daha çok sunularak okurun ilgisi daha da çekilebilirdi. Eserleri incelerken rutin bir şablon üzerinden gitmek iyidir ama bazı kapsamlı eserlerde bu şablon esnetilerek daha fazla malumat verilebilirdi diye düşünüyorum. Tabi bu ve benzeri eleştiriler, kadı kızında da olur mahiyetindedir.
Son olarak sosyal tarihi merak edenlerin bir kaynakça olarak da kullanabileceği bu eşsiz eseri okumaktan büyük zevk aldığımı söylemeliyim. Sayın Zafer SARAÇ’A emekleri için sonsuz teşekkürler. Okuyunuz, okutturunuz efendim.
··
6 Gösterim
2 Yorum
Lütfen giriş yapınız.
