COVID-19’dan önceki bakış açımızı bir kenara koyarak insan hayatını
öncelikli kılan, farklı ve yapıcı bir yaklaşımla, bilimin rehberliğinde yeni bir
dünya düzeni için adımlar atmamız gerektiğinin bilincinde olmalıyız…
3
kemikler
yumuşak dokulardan daha fazla radyasyon emiyor. Bu
yüzden kemikler röntgen görüntülerinde öne çıkıyor
8
LEGO parçaları denizde
1.300 yıl sağlam kalıyor
11
“Merkür’de gündüzleri
sıcaklık 430 dereceye
kadar yükseliyor.”
12
Kaçak avcılar son
beyaz zürafaların
ikisini öldürdü
enya’nın Garissa County
bölgesindeki doğa koruma
alanında görev yapan korucular,
birkaç ay önce kaybolan iki beyaz
zürafanın iskeletlerini buldu. Cesetler,
bir anne zürafayla yedi aylık yavrusuna
ait. Bu zürafalar, dört aydır Ishaqbini
Hirola Devlet Koruma Alanı’nda yaşayan
üç beyaz zürafadan ikisiydi. Tüm
bulgular, hayvanların kaçak avcılarca
öldürülüp kesildiğini gösteriyor.
Avcıların kimliği tespit edilemedi ve
olayın nedeni belirsizliğini koruyor.
Kenya’daki koruyucu kurum olan Kenya
Vahşi Yaşam Hizmetleri cinayetleri
araştırıyor. Geriye kalan erişkin erkek
beyaz zürafa, dünyadaki son beyaz
zürafa olabilir.
Beyaz zürafalar albino değil ama deri
pigmentasyonunda kısmi kayba neden
olan “lösizm” durumuna sahipler.
Albinizmi olan hayvanlardan farklı
olarak, lösizmi olan hayvanların
yumuşak doku hücreleri hâlâ koyu
pigment üretebiliyor. Bu nedenle bu
ailedeki zürafaların gözleri ve kuyruk
kılları koyu renkli.
Koruma alanında ve Kuzey Kenya’nın
farklı yerlerinde bulunan Somali
zürafaları (Giraffa reticulata),
Uluslararası Doğayı Koruma Birliği
(IUCN) tarafından soyu tükenmekte
olan türler arasında gösteriliyor. Zürafa
Koruma Vakfı’nın (GCF) tahminine göre
vahşi doğada 15.780 birey kaldı. 30 yıl
önce vahşi doğada 36.000 birey olduğu
düşünülüyordu ki bu da nüfusun %56
azalması demek. Bu zürafaların
karşısındaki en büyük tehditler, insan
faaliyetleri nedeniyle yaşam alanlarının
kaybolması ve kaçak avlanma.
14
Kadına nakledilen erkek ellerinin
rengi açıldı ve eller kadınsılaştı
Hindistan’da bir otobüs kazasında iki
elini de kaybeden genç bir kadına
koyu tenli bir erkek donörden el
nakli yapıldı. Yıllar sonra, nakledilen
ellerin deri rengi açıldı.
2016 yılında geçirdiği kazanın ardından
18 yaşındaki Shreya Siddanagowder’ın
kolları dirseklerinin altında kesildi.
Ağustos 2017’de 20 cerrah ve 16
anestezistten oluşan bir ekip, 13 saat süren
bir ameliyatla Siddanagowder’a el nakli
yaptı.
Nakledilen eller, bisiklet kazasında
yaşamını yitiren 20 yaşındaki bir erkekten
alınmıştı. Sonraki bir buçuk yıl boyunca
fizik tedavi gören Siddanagowder’ın
kollarının ve ellerinin motor kontrolü
gelişti, uzuvlar daha rahat kullanılır hale
geldi. Ancak beklenmedik bir değişiklik
daha oldu: Donörün daha koyu bir tene
sahip olması nedeniyle daha koyu renkli
olan uzuvlar, zaman içinde
Siddanagowder’ın açık ten rengine daha
yakın hale geldi.
Siddanagowder’ı tedavi eden doktorlar,
kadının vücudunun donörünkinden daha
az melanin ürettiğinden şüpheleniyor. Bu
durum, yeni uzuvların renklerinin
açılmasını açıklayabilir.
El nakli adayları, aylar süren
değerlendirme ve muayenelere tabi
tutuluyor. Uzmanlar hastanın genel
sağlığını değerlendiriyor, kan testleri
yapıyor, röntgenler çekiyor ve ampüte
uzuvlardaki sinir fonksiyonlarını
inceliyor. Uygun adaylar bekleme listesine
alınıyor ve ten rengi, el büyüklüğü, kan
grubu gibi faktörlere dayalı olarak
donörlerle eşleştiriliyorlar.
Siddanagowder, Hindistan’ın Kerala
şehrinde bulunan Amrita Tıp Bilimleri
Enstitüsü’ndeki nakil merkezine kayıt
yaptırmıştı ve kan grubuyla uyuşan bir el
donörü bulundu. Ameliyatı, Asya’da
yapılan ilk çift el nakli ve ilk cinsiyetler
arası uzuv nakli idi.
Siddanagowder, Hindistan’da organ nakli
ve organ bağışı araştırmalarını
destekleyen MOHAN Vakfı tarafından
Haziran 2019’da Facebook’ta paylaşılan
videoda “Dünyada erkek elleri olan ilk
kadınım.” diyor.
Ancak Siddanagowder, ellerinin artık
kadınsı özelliklere sahip olduğunu da
ekliyor. Siddanagowder ile çalışan
fizyoterapist Ketaki Doke’ye göre, ellerin
daha “feminen” bir şekil almasının sebebi,
kasların yeni s
ahiplerine uyum
sağlamaları olabilir. Doke, “Sinir sistemine
yeniden bağlanan sinir sinyal göndermeye
başlayınca kaslar vücudun ihtiyaçlarına
göre çalışır.” diyor. “Siddanagowder’ın
elindeki kaslar kadın vücuduna uyum
sağlamaya başlamış olabilir.”
Tüm dünyada el nakli yapılan insan
sayısı 100’den az. Amrita Tıp Bilimleri
Enstitüsü Plastik ve Rekonstrüktif
Cerrahi Başkanı Dr. Subramania Iyer’a
göre, Siddanagowder’ın doktorları,
ellerinin ten rengindeki ve şeklindeki
değişiklikleri yakından izliyorlar. Ekip,
ameliyat ve sonrasıyla ilgili ayrıntıları
içeren bir vaka raporu yayımlamayı
planlıyor.
Bununla birlikte Iyer, nakledilen ellerde
yaşanan bu değişikliklerin kaynağını
anlamak için daha fazla bulgu gerektiğini söylüyor
15
Uzmanlar 2021’de siber suçların dünyaya verdiği zararın 6 trilyon doları aşacağını tahmin ediyor.
17
Bazıları yeteneklerini
sınamayı sever
18
Siber saldırıların %91’i spam e-postalarla gönderilen yemleme saldırılarıyla başlar.
19
WannaCry birkaç
saat içinde 230.000
bilgisayara yayılmıştı.”
20
2020’nin sonunda dünya genelinde yaklaşık 300 milyar parola kullanılıyor olacak.
23
Dünya genelindeki tiryakiler her gün yaklaşık 18 milyar sigara satın alıyor
25
Türkiye’de erkeklerin %41,4’ü ve kadınların %16,3’ü her gün sigara içiyor. (Tobacco Atlas 2015 veriler)
26
Her yıl 4,5 trilyon sigara izmariti atılıyor. Bunlar sokakları ve doğal yaşam alanlarını kirletiyor
27
Kıyı bölgelerinde bulunan tüm çöplerin
%40’ını sigara filtreleri oluşturuyor.
27
Sigara içmenin yıkıcı etkilerini azaltma
yöntemi olarak ortaya çıkan elektronik
sigaraların da başka hastalıklara yol açtığı
son yıllarda keşfedildi
28
Tahminlere göre 2024 yılında küresel e-sigara endüstrisinin büyüklüğü 53 milyar dolar olacak
29
2050 yılında dünya nüfusunun yarısının miyop olacağı tahmin ediliyor.
33
Genetiği değiştirilmiş ilk gıda, 1994’te ABD’de çıkan uzun ömürlü “Flavr Savr” domatesiydi.
37
14 Mayıs 1796’da sekiz yaşındaki James Phipps ilk aşılanan insan oldu
39
Joseph Lister
Antiseptik kullanarak cerrahide devrim yaratan adam
42
Erkek aslanlar günün 16 ila 20 saatini uyuyarak geçirir.
45
Aslanlar, otçul sürülerindeki en zayıf ve en
yavaş hayvanları avlama eğilimindedir. Zayıf
ve yavaş olanlar genellikle hastalıktan
muzdariptir. Bu hayvanlar avlanınca
hastalığın sürüye bulaşması engellenmiş
olur. Yani aslanlar aynı zamanda hastalıklara
karşı bir savunma mekanizmasıdır
46
Vahşi
doğada 23.000 ila 39.000 aslan kaldığı tahmin
ediliyor.
46
Ortalama bir erkek aslan bir oturuşta 30 kilogramdan fazla et yiyebilir.
47
Aslanların neden
yeleleri var?
Kavurucu Afrika güneşinin altında yaşarken
yüzünüzün etrafında böyle kalın bir tüy
kütlesinin olması verimsiz görünüyor.
Öyleyse evrim neden erkek aslanlara bu
yeleleri vermiş olabilir? Eskiden aslanın
yelesinin başka bir erkekle dövüşürken
koruma sağladığı düşünülüyordu. Ancak
dövüş sırasında aslanlar rakibine arkadan
saldırma eğilimdedir. Bu durumda yelenin
anlamı olmuyor.
Bilim insanları yelenin cazibesini
inceleyince gerçekler gün yüzüne çıktı.
Anlaşılan o ki dişi aslanlar uzun, kalın ve
koyu yeleli erkek aslanlardan hoşlanıyor.
Tavus kuşlarının tüylerine benzer şekilde,
güçlü bir yele, yavrulara aktarılacak güçlü
genlerin işareti olarak kabul ediliyor.
47
Aslan yavruları doğduktan sonraki yaklaşık iki hafta boyunca gözlerini açmazlar.
49
20 yıl boyunca yapılan ölçümlere göre metan, sera gazı olarak karbondioksitten %84 daha etkili.
55
2012’de uydu verileri Antarktika’da sanılanın iki katı kadar imparator penguen olduğunu gösterdi.
57
Explorer 6 uydusu, Ağustos 1959’da ilk Dünya fotoğrafını çekti.
59
İlk metal dedektörü, ABD Başkanı James Garfield’ın göğsüne saplanan kurşunu bulmak için icat edildi
61
Kevin Hillier’ın definecilik hobisi,
Avustralya’daki Kingower
yakınlarında, zemin seviyesinin
sadece 30 santimetre altında
yatan 27 kilogramlık büyüleyici
bir altın kütlesi bulmasını
sağladı. İnancın Eli adı verilen
parça, metal detektörüyle
bulunan en büyük altın parçası
oldu ve Hillier’a 1 milyon dolar
kazandırdı
61
Bize en yakın galaksi, Samanyolu’nun merkezinden 42.000 ışık yılı u
zaktaki Büyük Köpek Cüce galaksisi
63
Evren belli bir
şeyin içinde
genişlemiyor,
yalnızca büyüyor.
63
2013’te evrenin 13,8 milyar yaşında (sanılandan 100 milyon yıl daha yaşlı) olduğu tespit edildi.
65
“Karadelikler dev yıldızların
çökmesiyle doğuyor.”
67
Samanyolu Galaksisi’ndeki tek gelişmiş tür olma ihtimalimiz yaklaşık olarak 60 milyarda bir
69
“Titan, Dünya dışında
yüzeyinde sıvı kütleleri
bulunan tek yer.”
70
1939’da Einstein, Başkan Roosevelt’i olası Alman nükleer silahları hakkında uyaran bir mektup yazdı.
81
Dünya’daki uranyum miktarı altın miktarından yaklaşık 500 kat daha fazladır.
83
“Kraliyet ailesi bir yılda 2.000’den
fazla resmi tören gerçekleştiriyor.”
86
Çin eyaleti Yan’ın kralı Kuai, MÖ 316 yılında tahtı bıraktığı bilinen ilk hükümdardır
87
2004 yılında Kraliyet yaşamından bıkan
Kamboçya Kralı, “sıradan bir
vatandaş” olmak için emekli
oldu.
87
Mozart’ın Türk
Marşı nereden
geliyor?
n “Türk Marşı” (Alla turca) olarak bildiğimiz
eser, Mozart’ın 11 Numaralı Piyano Sonatı’nın
üçüncü bölümüdür. Mozart’ın bu eseri 1783’te,
dönemin mehter müziğinden esinlenerek
bestelediği düşünülüyor.
91
Mozart’ın Türk
Marşı nereden
geliyor?
n “Türk Marşı” (Alla turca) olarak bildiğimiz
eser, Mozart’ın 11 Numaralı Piyano Sonatı’nın
üçüncü bölümüdür. Mozart’ın bu eseri 1783’te,
dönemin mehter müziğinden esinlenerek
bestelediği düşünülüyor.
93
2008 YILINDA ZIMBABVE, DÜNYANIN EN YÜKSEK
SAYISAL DEĞERLI BANKNOTUNU BASTI
(100 TRILYON ZIMBABVE DOLARI)
100.000.000.000.000 $
98