Umay, Orhun Yazıtları'nda melek/tanrıça gibi bir anlam karşılığında kullanılmıştır. Uygurca bazı eski metinlerde de bulunur. Türk kökenli halklar "Umay Ana" diyerek geniş anlam yüklemişlerdir. Aradan uzun zaman geçince Umay, Orta Asya ve Sibirya mitolojilerinde sadece Tanrıça gibi değerlendirilir. Kelimenin kökeninin Tunguzca ya da Moğolca olduğu bildirilir. Bu dillerde ana rahmi anlamına gelir. Divanu Lugati't-Türk'te “kadın doğurduktan sonra çıkan son" (plasenta) anlamındadır. Yine Farsçada Hüma kuşundan (devlet/cennet kuşu) geldiği ileri sürülmüştür. Doğurganlık Tanrıçası olduğu için annelikle ve çocuklarla ilgili olaylarda geçer. Orta yaşlı olup, üç boynuza sahiptir. Doğacak çocukları belirler, iyilik yapar. Kadınları, çocukları korur. Elbisesi beyaz, saçları gümüştendir. Yeryüzüne bereket getirdiği gibi etrafına ışık saçar. Gökyüzünde yaşasa da bazen yeryüzüne iner. Yanında güzel bir at ya da kuğu bulunur. Hamile kadın ve gebe hayvanları koruduğuna inanılır. Yeni doğan çocuğun gülümsemesi Umay'ın geldiğine işaret eder.