İlker Balkan
@ilkerbalkan
Yazar, çevirmen ve maalesef "yayıncı"
Yazar
Doktora
İstanbul
10 okur puanı
Eylül 2023 tarihinde katıldı
"Özgürlük ve Uygarlık" Üzerine
"Özgürlük ve Uygarlık" Üzerine
Bronislaw Malinowski’nin Özgürlük ve Uygarlık adlı eseri, yalnızca antropolojinin kurucu isimlerinden birinin son dönem çalışması değil, aynı zamanda özgürlüğün anlamına, kültürel temellerine ve modern uygarlık içindeki kırılganlığına dair yazılmış en kapsamlı düşünsel denemelerden biridir. 1940’ların kasvetli ikliminde, Nazizmin karanlığında, II. Dünya Savaşı’nın yıkıcı şiddetiyle yoğrulmuş bir ortamda kaleme alınan bu kitap, hem bir entelektüelin kendi çağının felaketlerine verdiği yanıtı hem de insanlığın ortak geleceğine dair bir inancı temsil eder. Malinowski, savaşın yalnızca cephelerde değil, zihinsel ve kültürel düzeyde de bir yıkım yarattığını görmüştü; onun karşısına koyduğu şey ise özgürlük kavramının antropolojik, etik ve siyasal temellerini yeniden kurma çabasıydı. Kitap boyunca özgürlük, bir soyutlama olmaktan çok, insanın kültürel varoluşunun vazgeçilmez koşulu olarak ele alınır. Malinowski, tarihin büyük dönüşümlerinde, uygarlığın ilerleyişinde ve toplumların kurucu kurumlarında özgürlüğün hem doğuran hem de tehdit altında tutulan bir değer olduğunu ısrarla hatırlatır.
Eserin önsözünde, “Özgürlüğün doğası ve bunun insan doğası ve kültürle ilişkisi üzerine bir sorgulama, savaşan bir demokraside yersiz değildir” sözleriyle başlar Malinowski
. Bu cümle, kitabın hem giriş kapısı hem de onun entelektüel iddiasının anahtarıdır. Özgürlüğün yalnızca bir politik slogan, bir çağrı ya da bir anayasal hak olarak değil, insanlığın evrimsel serüveninin tam merkezinde duran bir olgu olduğunu savunur. Ona göre özgürlük, ne yalnızca bireyin kısıtlamalardan kurtulma arzusudur, ne de salt hukuki bir statüdür; özgürlük, kültürün armağanıdır. İnsan toplulukları, doğanın zorunluluklarını aşarak, teknikler ve kurumlar geliştirerek, işbirliğini
Reklam
Sakinliğin Görkemi Üzerine
Sakinliğin Görkemi Üzerine
William George Jordan’ın Sakinliğin Görkemi adlı eseri, bireyin iç dünyasında dinginliği, öz denetimi ve ahlaki asaleti merkeze alan, yüksek ideallerle örülü bir düşünce metni olarak öne çıkıyor. Kitap, birbirini tamamlayan kısa denemeler aracılığıyla, hayatın her alanında geçerli olabilecek bir ahlak felsefesi inşa ediyor. Yazar, öz denetimi yalnızca bireysel bir erdem olarak değil, aynı zamanda toplumsal ilerlemenin temel şartı olarak görüyor; bu nedenle, kişinin kendini eğitmesi, tutkularına hükmetmesi ve dış koşullardan bağımsız bir iç istikrar geliştirmesi gerektiğini vurguluyor.
Metin boyunca, dil ile işlenen suçlardan görev anlayışına, yardımseverlikten endişenin yıkıcı etkilerine, basitliğin erdeminden aceleciliğin zararlarına kadar geniş bir yelpazede insani zaaflar ve erdemler işleniyor. Jordan, ele aldığı her temada ahlaki idealizmi canlı, pratik ve uygulanabilir önerilerle buluşturuyor; örneğin “görev” kavramını, sevgi ile bütünleşmediğinde kuru ve mekanik bir eyleme dönüşen bir yükümlülük olarak eleştiriyor. Bu yaklaşım, dönemin sert ahlaki dilini yumuşatıp insanı merkeze alan bir perspektif sunuyor.
Kitabın üslubu yalın ama sarsıcı; düşünceler, çoğu zaman çarpıcı benzetmeler ve tarihsel örneklerle destekleniyor. Büyük İskender’in dünyayı fethetmesine rağmen kendi tutkularına yenik düşmesi, ya da bir Roma askerinin Pompeii’de görev başında ölmesinin “yanlış sadakat” olarak yorumlanması gibi örnekler, okuru ezberlerini sorgulamaya yönlendiriyor. Jordan, ahlakı kuru kural setlerinden kurtarıp canlı bir yaşam pratiği hâline getirme çabasında.
Eserin en güçlü yönlerinden biri, bireyin zihinsel ve duygusal disiplinini geliştirmesi için somut, günlük egzersizler önermesi. Hoşlanmadığı biriyle konuşmak, bir kitabı en heyecanlı yerinde
Zihin Bilimi Üzerine
Zihin Bilimi Üzerine
Zihin Bilimi, insanın içsel doğasını anlamaya yönelik iddialı bir girişim olarak, yalnızca akademik bir merakın değil, aynı zamanda yaşamsal bir arayışın ürünü gibi duruyor. Yazar, zihni salt beyin faaliyeti olarak görmeyen, onu fiziksel sınırların ötesine uzanan, anlam, amaç ve bilinçli yönelimle örülü çok katmanlı bir fenomen olarak ele alan bir bakış açısı geliştiriyor. Bu bakış, pozitivist psikolojinin soğuk ölçümlerini aşarak, düşünce, duygu, inanç ve iradenin birbirine nasıl değdiğini ve insan yaşamını nasıl şekillendirdiğini irdeleyen daha geniş bir çerçeveye açılıyor. Metin, bilimin verilerini felsefi sorgulamalar ve ruhsal öğretilerle harmanlarken, okuru yalnızca bilgiye değil, bir tür içsel dönüşüme davet ediyor.
Kitap, temelde zihnin ne olduğunu anlamaya çalışarak başlıyor; onun yalnızca sinir hücrelerinden ibaret bir mekanizma olmadığını, bedensel varoluşun ötesine uzanan bir bilinç boyutuna sahip olduğunu öne sürüyor. Ardından düşüncelerin yaratıcı gücüne odaklanıyor: bir düşüncenin yalnızca pasif bir zihinsel imge olmadığını, aynı zamanda varoluşun dokusunu biçimlendiren aktif bir enerji taşıdığını savunuyor. Bu bakış açısı, duyguların kimyasıyla ilgili bölümlerde somut bir zemine oturuyor; çünkü yazar, olumlu duyguların bedende iyileştirici etkiler yaratan biyokimyasal bileşikler ürettiğini, olumsuz duyguların ise fiziksel anlamda toksik etkiler doğurabileceğini bilimsel bulgularla örnekliyor. Bu noktada, kitapta geçen şu cümle, adeta bütün bu yaklaşımın özeti gibi: “İnsan, kendi ruh hâlini yaratırken, aynı zamanda kendi bedeninin geleceğini de yazar.”
İnanç sistemlerinin, insanın dünyayı algılayış biçimini belirleyen görünmez filtreler olduğuna dair uzun ve çarpıcı bir çözümleme var. Yanlış inançların hayatı daraltan zincirlere,
Bahar Ensari’nin Romanında Kadın ve HayatEdebiyat
Bahar Ensari’nin “İyi Niyetimden Çok Şey Kaybettim” adlı romanı, ismiyle taşıdığı sarsıcı itirafın ruhuna uygun biçimde, iyi niyetin bir kadının hayatında nasıl bir lanete dönüşebileceğini anlatan, yer yer melodramla, yer yer toplumsal gerçekçilikle örülmüş bir anlatı sunuyor. Bu romanı okurken yalnızca bir karakterin başına gelenleri izlemiyoruz; aynı zamanda bir kadının hayatla, ailesiyle, sistemle ve kendisiyle verdiği mücadeleye tanıklık ediyoruz. Ensari’nin kalemi, doğrudan ve cesur; yer yer törpüsüz, ama samimi. Bu samimiyet, metnin hem en kuvvetli yanı hem de dilsel olarak en fazla açığa çıkan zayıflığı.
Romanın merkezinde Piraye var: Kendi ayakları üzerinde durmaya çalışan, geçmişinde büyük bir trajedi barındıran, kayıplarıyla yeniden şekillenmiş bir kadın. Onun hikâyesi bir çarpışmayla başlıyor; fiziksel anlamda bir trafik kazası ama aslında hayatla, insanlarla, sistemle çarpışmanın metaforu bu. Anlatıcı, bu açılışla birlikte Piraye’nin yaşamına geriye dönüşlerle sokuyor bizi. İşini emeğiyle kurmuş, ailesine destek olan, bir yandan da geçmişteki kayıplarını taşıyan bu kadın figürü, okura yalnızca bir karakter değil, bir temsil sunuyor: Türkiye’nin büyük şehirlerinde tek başına mücadele eden, duygusal ve ekonomik olarak sömürülmeye açık bırakılmış kadınların temsili.
Ensari, anlatısını iki eksende yürütüyor: Biri Piraye’nin kendi iç sesi, geçmişi, ailesi ve aşk hayatı üzerinden gelişen içsel yolculuğu; diğeri ise dış dünyanın, yani mafyavari erkeklerin, dolandırıcıların, paranın, kurnazlığın ve sokak aklının döndüğü dünyanın anlatısı. Ali Cengiz karakteri bu bağlamda neredeyse karikatürize bir figür: Yakışıklı, kurnaz, hesapçı, sert ama gerektiğinde ‘duygusal’, kadınlara karşı manipülatif ama kendince bir “ağabeylik” taslayan adam. Bu karakterin inşası, ilk
Bir Sistem Alegorisi Olarak “Âhir Zaman”Edebiyat
İyi bir roman, okurunu anlatılan dünyanın içine çekmekle kalmaz; aynı zamanda ona kendi gerçekliğini yeniden düşünmeye zorlayan bir tür aynaya dönüşür. Oktay Volkan Alkaya’nın Âhir Zaman adlı romanı da, bu türden bir roman…
Yalnızlığın, yabancılaşmanın ve modern dünyanın görünmez baskılarının ironik ve zaman zaman grotesk bir portresini çizen bu metin, hem bir karakterin içsel çöküşünü hem de sistemin dışına çıkmaya çalışırken yeniden ona mahkûm oluşunu anlatıyor. Âhir Zaman, hem adının çağrıştırdığı metafizik sonu hem de karakterinin sürüklendiği bireysel tükenişi bir arada taşıyan, kara mizahla örülü, keskin ve rahatsız edici bir anlatı.
Romanın ana ekseni, Kâinat Holding adlı devasa bir şirketin çevresinde kurgulanmıştır. Bu şirket, neredeyse her sektörde faaliyet gösteren bir mega yapı; bir tür modern Leviathan. Ancak burada önemli olan, Kâinat Holding’in gerçekliği değil, temsil ettiği alegorik işlevdir. Kâinat Holding, bireyin tüm hayatına sızmış, ona varoluşunun anlamını bile unutturan bir güç. “Bugün kendin için ne yaptın?” sorusu, bir motivasyon cümlesi gibi görünse de özünde Rahman Cece için ne yaptığını sorgulatan bir itaate çağrıdır.
Rahman Cece, neredeyse bir “tanrı-karşıtı” figürdür. Görünmeyen, bilinmeyen, ama her şeyi kontrol eden bu figürle birlikte sistemin içinde saklı kalan baskıcı mekanizmalar da görünür hale gelir. Roman, bu büyük figürü somutlaştırmaktan kaçınır ve onu bir IBAN numarasına indirger; ki bu da modern çağın tanrısının paradan başka bir şey olmadığını incelikli bir şekilde ima eder.
Alkaya’nın bu anlatı evreni, klasik distopyalardan ayrılır; çünkü burada ütopya yıkılmamıştır, zaten hiç var olmamıştır. Var olan yalnızca süregiden bir teslimiyet hâlidir. Bu teslimiyetin içinde ayakta kalmaya çalışan karakter ise, bizatihi sistemin
Reklam