Hâlbuki amelî tecrübeler gösterdi ki İslâm ittihadı bir taraftan teokrasi ve klerikalizm gibi irticaî cereyanları doğurduğundan, diğer cihetten de İslâm âleminde milliyet mefkûrelerinin ve millî vicdanların uyanmasına alehtar bulunduğundan Müslüman kavimlerin terakkisine mâni olduğu gibi istiklâline de hâildir.