Allah u Teala buyurur ki:
Bir şehri helak etmek istediğimiz zaman, ileri gelenlerine emir veririz, ama onlar yoldan çıkarlar. Artık o şehir yok olmayı hak eder. Biz de onu yerle bir ederiz.• (lsra süresi, 16. ayet)
Eşraf ve ileri' gelenler beyhüde yere menfaat kavgaları ve münakaşalarla itibar ve iktidarlarını tükettiler. Halk arasında nüfuz ve haysiyet kalmadı. Şarlatanlar, hak söyleyenlere galebe etti. Halk baştan çıktı. Her sınıfın nizamı bozuldu. Kanaat azaldı, hırs ve tamah çoğaldı.
Cenabı Hak buyurur ki:
«Bir millet kendini bozmadıkça Allah onların durumunu değiştirmez.» (Ra' d suresi , 11 . ayet)
Devlet ve millet hizmetinde kullanılmak üzere istiladan önce bütün kasabada sekiz on beygir bulunamamış iken, Moskof istilasında yedi yüzden fazla binek ve araba hayvanı toplandı. Dosttan esirgenenleri düşman cebren ve kahren aldı. « İbret alın, ey hasiret sahipleri! »
Böyle zor zamanlarda pek çok hafiye ve casus bulundurup, hiç olmazsa içimizde bulunan Bulgarlar'ın niyet ve fikirlerine vakıf olmak lazım gelirdi. Hükümetin bu noktaları düşünmemesi veya yapsa bile başaramaması aklı başında olanlara kan ağlatıyordu.
Çünkü müslümanlarda o fedakarlığı yapacak hamiyetli adam yoktu. Hristiyanlara emniyet ise saflık veya ücretini de vererek düşmana kendi ahvalimizi bildirmek demekti. Bulgarlar ise ölümle tehdit edildikleri halde bile sır vermezlerdi. Böyle devlet ve millet haini bir kavimden casus kullanan kumandanlarımız pek çok aldanmışlar ve devleti de aldatmışlardı.
Aksine, Rus'un kılavuz ve casusları olan Bulgarlar daim içimizde gezip yüreklerimizin en gizli köşelerindeki esrara vakıf olarak hareketlerimizi teferruatiyle düşmana bildirirlerdi.
15 Haziran 1876
Çerkes Hasan vak'ası. (Tarihimizdeki ilk “modern” darbe)
(Sultan Abdülaziz'in dördüncü zevcesinin kardeşi olan bu genç zabit, bu günün akşamı Midhat Paşa'nın konağında toplanmış olan Vekiller Heyetine baskın yapmış Hüseyin Avni Paşa ile Hariciye Nazırı Raşit Paşa'yı öldürmüştür. Vak'a sırasında ayrıca üç kişiyi daha öldürüp beş on kişiyi de yaralamıştır. Ertesi gün asılan bu genç adam için Sultan Aziz'e olan sadakatinden dolayı halk arasında şiir ve menüye yazılmıştır.)
Her yenilgi geçicidir; zira hiçbir zafer de sürekli değildir. Fakat kafada yenilginin çaresi yoktur; kaybı kafada başlayan bir insanın başarı şansı olamaz. Halbuki biz zaferle değil gayretle mükellefiz!