Tanzimat, "değişmezsen değiştirilirsin" deyişiyle özetlenebilecek bir tarih psikolojisinin ön safhasına verilen addır. Biraz daha açıklarsak, şu anlama geliyor. "Nasıl olsa değişeceksin; nasıl olsa seni değiştirecekler, bari sen kendin kendini değiştir de, en azından değişme senin arzun çerçevesinde ve senin şartlarına yakın olsun." Mantıkî gibi görünen bu düşüncenin, iyice incelenince, pek de sağlam bir temele dayanmadığı ortaya çıkacaktır.