Aslında IDMO devlet politikası aygıtı olmanın ötesinde, aynı zamanda İran'da yönetici koalisyonunun en önemli parçasıdır, resmî devletin işlevini koruyan ve belirleyen, gizli ancak aleni bir derin devlettir. Içinde, sayısız diğer iç güvenlik örgüleri ve yargı sistemi ile IDMO, hükümetin muhalefeti zapt etme ve toplumdaki fikir ayrılıklarını yönlendirme çabalarını aktif bir şekilde denetler ve yönlendirir. Bunun yanında gerekli olduğuna karar verirse, herhangi bir tehdit algısını, 2017 yılının Aralık ayında gördüğümüz gibi acımasız bir yeterlilikle bastırmakta tereddüt etmez.
Humeyni'nin mistisizmi, özellikle Şeyhîlik/Bahâîlik olmak üzere, 18. yüzyıl dinî uyanışına çok yakındı, ancak şeriat söylemiyle sarılmıştı. Humeyni'nin mistik eğilimlerinin taklit mercii ile birleşmesi, kendisini Şiilik tarihinde emsalsiz kılmıştı. Bu eşi benzeri görülmemiş gelişme dinî ve kamusal alanlarla müşterek şekilde siyasi bir sürecin sonucuydu ve bu süreç Devrim'in İslamileşmesine yol açtı. Devrim'in istisnai durumu müstesna bir teokratik devletle sonuçlandı.
İran devletinin ayırt edici özelliği sadece gücü değil, keyfi gücü tekelleştirmesidir. Keyfi idare sistemi mülkiyet haklarındaki devlet tekeline ve her ne kadar muhakkak merkezî olmasa da kendisinin sebep olduğu yoğunlaşmış bürokratik ve askerî güce dayanırdı.
İran demişken...
İran'la ilgili kitap arayışına girdim ve karşıma bu çıktı.
Son 200 yılın siyasi tarihi...
Kacar, Pehlevi ve İslâm devrimi...
Yazar, İran'ın Batı dışı modernleşmesini anlatıyor. Yani öyleymiş, daha okumadım.
Sizin bu konuda önereceğiniz bir şeyler var mı?
Seyyid Muhammed Hüseyin Tabatabáî bu yeni ortamda önemli bir şahsiyetti. Oldukça etkili 17 ciltlik bir Kur'an tefsirinin yazarı ve ileride Murtaza Mutaharri ve Hüseyin Ali Muntazari de dahil olmak üzere İslâmî Devrim'in bir çok liderinin felsefi akıl hocasıydı. Tabatabáî 1964 yılında kurulan yenilikçi ve geleneksel olmayan Hakani medresesinin de entelektüel esin kaynağıydı. Daha sonra İslam Cumhuriyetinin ilk devrimci savcısı olarak 1981 yılında muhaliflerin peş peşe infazının sorumlusu olacak medrese müdürü Ali Kuddusi'nin kayınpederiydi. Kuddusi aynı yıl büyük bir patlamada suikasta uğradı. Okulun halka-ye hâkânî (hakani halkası) olarak bilinen bazı mezunları, şimdi en güçlü İslâmî yargıçlar arasındadır ve günümüz İran'ındaki geniş ve yaygın baskının sorumluluğunun çoğunu onlar taşımaktadır.
Devlet tarihsel olarak siyasi etkileşimin ana ekseni olmuştur, yine de devlet ve dinî kurumların ortak bir zemin oluşturması arayışı içinde oldukları gerçeği, birbiriyle bağlantılı ve ilişkisel oldukları anlamına gelir. Devlet, hâkim siyasi kurum şekli olmasından dolayı, herhangi bir toplumda tüm kurumların örgütsel karakterini belirler. Bununla beraber, bu kitabın izini sürdüğü siyasi tarihte dinin gücü sürekli işlemeye devam etmektedir. Tarihsel olarak devlet ve din birbirine yaklaşır, ancak etkileşimlerinin sosyopolitik ve kültürel koşullarına bağlı olarak birbirlerinden uzaklaşır da.