Kuvvetli Çin kültür tesirine karşı milli kültürü korumak, milli duyguların gelişmesini göstermek bakımından başka milletlerin tarihinde örneğine rastlanmayan Orhon Kitabelerin’de belirtildiğini gördüğümüz milli tepki kültüre bağlılığın örneğidir.
“Psikotarihçi” denilen bir grup, Freud’un fikirlerini tarihçilik pratiğine uygulamaya çalıştılar. Aralarında 1950’lerde “Genç Luther’in kimlik sorunları hakkındaki incelemesiyle bir sansasyon yaratan psikanalist Erik Erikson’dan hem psikotarihin sözcülüğünü yapıp hem de bu alanda çalışmalar yapan tarihçi Peter Gay’e kadar birçok düşünür vardı. Yaklaşımlarının tartışmalara neden olduğu ve “tarihi daraltmakla” <shrinking history>, başka bir deyişle yetişkin bir bireyin karmaşıklığını (ya da yetişkinler arasındaki çatışmayı) bir çocuğun ebeveynleriyle ilişkisine indirgemekle suçladıklarını görmek hiç de şaşırtıcı değildir.
Fransızca’daki “culte”ler (tapınma yolları) “culture” (kültür) nüvelerinin, başlangıç senaryolarının hayata geçme biçimleridir. Ve bu tapınma yolları da, bizzat evrenselliği amaçlamalarıyla, ortak değerlerimizin hâlâ bölgesel olduğunun tanıklarıdır.
İlerleme kavramı gelecekten çok geçmiş ile şimdiki zamana dayandırılır. İlerleme ulaşılacak bir altın çağ değil bir kültürdür: Böylece Prometheus’un sunduğu bir ilerleme öğesi insanlar tarafından geliştirilir; buluşlarla, yetilerin ilerletilmesiyle doğa güçlerinin üstesinden gelinir.
Doğa, natura, doğayı işleme anlamına gelen cultura yoluyla civilitas’a ulaşılarak ehlileştirilir. Yunanlıların kendileri ile barbarlar arasında bir ayrım yapıp kendilerini “ileri” olarak tanımlamalarını ise Hartog’un incelediği Herodotos’tan biliyoruz.