…
Anayasa düşününün kendisine geçmeden önce, üç düşün yönünü Tanzimat döneminin edebiyat, dil, basın ve yazı (alfabe) alanlarındaki gelişmelerinde saptamaya çalışacağız. Bu üç yönün birincisini aydınlanma, ikincisini halka doğru eğilimi, üçüncüsünü siyasal özgürlük başlıkları altında niteleyeceğiz. Batı terimleriyle bunları rasyonalizm, demokrasi ve liberalizm olarak da nitelendirebilirdik. Fakat bu terimler Batı terimleridir; bilinçli olarak Osmanlı düşün düzeyinde kullanılmış terimler değildirler. Bu terimleri, onları seçmede ancak yardımcı olarak kullanabiliriz. Batı uygarlığı paralelinde olmayan bir toplumun düşün hayatında böyle olması doğaldır. Daha uzun süre, Batı anlamında tutarlı ve seçik düşün akımlanina rastlamak mümkün olmayacaktır. Fakat şimdiki aşamada bu üç eğilimi seçebilecek bir duruma gelmiş bulunuyoruz.
Birinci eğilim, din ve gelenek alışkanlıkları yerine aklın ve özellikle Batı'da gelişen bilimsel ölçülerin üstünlüğü inancını simgeler. İkinci eğilim, yönetici tabaka ile halk kitleleri arasında yaklaşma, başta dil olmak üzere birbirlerini anlama araçlarını geliştirme isteğini yansıtır. Üçüncü eğilim, siyasal iktidarın mutlak gücünü kırarak vatandaş kişinin özgürlüğü idealinin özlenmesidir.
…