Tavşan yahnisi yapmak için önce bir tavşan olmalı, Tanrı'ya inanmak için de önce Tanrı..
F.M. Dostoyevski/Ecinniler
Adolfer'in Zirzəmi-si:
t.me/+NkIJrijmPcFjZmUy
İlk kitabdan fərqli olaraq, burada Stalin'lə yanaşı, ətrafında olan iyirmi ailənin də həyatına çox geniş yer verilib. Belə olması Bolşevizm bayrağı altında toplanan və əcaib psixoloji çevrilmə yaşayanları dərindən anlamaq üçün bənzərsiz imkan yaradır. Yenə bolluca istinadlar və qaynaqlar oxucuya təqdim olunur, bu da kitabın tarixi dəyərindən xəbər verir.
Düşünürəm ki, ikinci kitabda dramatizm səviyyəsi birincidən də çox idi. 'Genç Stalin'də yerdən yerə vurulan Troçki'nin yerinə, bu dəfə Hitler qurban kimi seçilmişdi, sanki, Stalin də onunla eyni bezin kənarı deyildi. Montefiore'nin üslubu hər nə qədər oxumağı rahat, axıcı və hamı üçün başa düşülən etsə də, obyektivliyinə bir qədər zərər vurur.
Ümumən isə hər iki kitabı mütləq oxumaq lazımdır, məncə. İkinci cildə təzə başlayan zaman birincini daha önəmli hesab edirdim, lakin sonlarına gələndən sonra biri-birini necə də gözəl tamamladıqlarını başa düşdüm. Mənim üçün bənzərsiz, öyrədici, valehedici, lakin eyni zamanda qanlı və qəlbimi burxan bir tarixi səyahət oldu. Tarixi və öyrənməyi sevən hamıya könül rahatlığı ilə tövsiyə edirəm.
Yirminci yüzyılda ise mevkii dışı insanların, sosyal ve politik elit sınıfa dahil olup, devlet gücünün en üst noktasına erişebilme ihtimali artmıştı. Ama bu tip örnekler yine de çok sayıda değildir ve istikrarlı demokrasi dönemlerindense, politik kargaşa dönemlerinde (Stalin, Mao ve Castro örneğinde olduğu gibi) devrimci hareketlerin liderleri arasından çıkmaktadırlar.
Hitler’in aptal olmadığını ve her şeyi sıkı sıkıya tutan bir hafızadan faydalanan keskin bir aklı olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz. Normalde umulabileceği üzere, meseleleri hızlı kavrayışıyla sadece maiyetindeki dalkavukları değil, soğukkanlı, eleştirel, deneyimli devlet adamlarını ve diplomatları da etkilemiştir. Retorik yapmadaki maharetini düşmanları bile kabul etmiştir.
Projektör, Hitler’in nihai sorumluluk taşıdığı insanlığa karşı işlenmiş suçlardan çevrilip, onun Alman toplumunun dönüşümüne dair düşüncelerine yöneltildiğinde bu da önem taşımıştır. Aynı Hitler sosyal hareketlilikle, işçiler için daha iyi barınma koşullarıyla, endüstriyi modernleştirmekle, sosyal refah sisteminin kurulmasıyla, geçmişten gelen reaksiyoner ayrıcalıkların yok edilmesiyle de uğraşmıştı. Yani özetle, her ne kadar acımasız yöntemlerle de olsa, daha iyi, döneme daha uygun, sınıflardan daha az muzdarip bir Alman toplumu kurmak istemişti. Bu Hitler, Yahudileri şeytan ilan etmiş olmasına ve muazzam bir bahisle dünya gücü için kumar oynamış olmasına rağmen, “düşünceleri ve eylemleri bugünedek düşünüldüğünden çok daha rasyonel olan bir politikacı” idi. Böyle bir perspektiften Hitler kötü ama Alman toplumu için iyi niyetler besleyen, en azından olumluya yorulabilecek niyetler besleyen biri olarak görülebilirdi.