Reklam
İslâm dünyasında Emevîler'in yerine Abbâsîler'in yönetimi ele geçirmesiyle idarî, askerî, siyasî ve ilmî sahalarda çok büyük değişiklikler olmuş, Abbâsîler'in iktidara geldikleri miladi 750 yılı, İslâm tarihinin en önemli dönüm noktalarından birini teşkil etmiştir. Miladi 750-1258 yılları arasında hüküm süren Abbâsîler, İslâm tarihinde Osmanlılar'dan sonra en uzun ömürlü hanedandır. İslâm medeniyeti en parlak devrini bu hanedan zamanında yaşamıştır. Abbâsîler uzun müddet siyasî sahada hâkimiyeti ellerinde tutmuşlar ve bir iki fasıla hariç, son günlerine kadar İslâm dünyasının manevî liderliğini de sürdürmüşlerdir. Abbâsî hilâfetinin İslâm tarihinde olduğu kadar dünya tarihinde de büyük bir yeri vardır.
Abbâsî Devleti, yaklaşık çeyrek asır devam eden, Emevîlere düşman olan herkesi kendi saflarına katan ve Arap olmayan Müslümanların, özellikle Perslerin ruhlarında geniş etkiler bırakan kapsamlı bir propagandanın sonunda doğmuştur. Bu daveti anlayabilmek için bu çağrının ortaya çıkışını, kullandığı yöntemleri ve propagandasını yaptığı temel esasları araştırmanın yanında, yayıldığı yerleri ekonomik ve sosyal bakımdan incelemek de gerekir.
Siyasi ve idari açıdan gerçekleştirdikleri faaliyetlerle kendilerinden sonraki pek çok İslâm devletinin kurumsal yapısında kalıcı bir etki bırakan Abbâsîler, Emevîler'den tevarüs ettikleri kurumların bir kısmını geliştirerek bir kısmına ise yenilerini ekleyerek devleti daha merkezî ve bürokratik bir yapıya kavuşturmuşlardır. Bu yöndeki çabaların en önemlisi kuşkusuz İslâm tarihinde resmî bir kurum olarak ilk defa vezirlik müessesesinin tesis edilmesidir. Kurulduğu ilk dönemlerde idari açıdan nispeten basit bir görümüm arz eden vezirlik müessesesi, sekizinci yüzyılın sonlarından itibaren tam teşekküllü bir yapı haline gelmiş, dokuzuncu yüzyılın sonlarından itibaren ise çeyrek asır boyunca hemen hemen son kudretli dönemini yaşamıştır.
Abbâsîler Döneminde Vezirlik vezirlik kurumunun son parlak dönemini yaşadığı Muktedir-Billâh'ın halifeliğinden Abbâsîler'de Selçuklu nüfuzunun sona erdiği Muktefi-Liemrillâh'ın halifeliğine kadar iki asrı aşkın bir zaman dilimini kapsamaktadır. Kitapta bu süre zarfında halifenin ve onun vekili olarak vezirin güç ve otoritesindeki değişim dikkate alınarak vezirlik kurumunun tarihî gelişimi ve işleyişi üzerinde durulmuş, vezirlerin birbirleriyle mücadeleleri, siyasi ve idari faaliyetleri, halife ve sultanla ilişkileri derinlemesine incelenmiştir. Ayrıca vezirlik kurumunun ortaya çıkışı ve mahiyeti, Abbâsî bürokrasisinin temelini oluşturan divanlar, vezirlerin tayin merasimleri, görevleri, kıyafetleri, lakapları, gelirleri, azledilme gerekçeleri ve nâibü'l-vezirlik gibi vezirlik kurumunun işleyişine dair konular da kitabın ele aldığı temel meselelerdir.
Abbasilerin hükmü hicri 132 senesinden 656 yılındaki Moğolların Bağdat’ı işgal edip burada hunharca katliam yapmalarına kadar sürdü. Bu uzun asırlar şu dönemlere ayrılır: 1- Abbasilerin Birinci Dönemi: Bu dönem hicri 132 senesiyle başlayıp 232 senesine kadar devam eder. Bu dönem Abbasi halifelerinin gerçekten hükümran oldukları dönemdir. 2- Abbasilerin İkinci Dönemi: Bu dönem ise 232 yılından başlayıp 334 yılına kadar devam eder. Bu dönem Türklerin nüfuz devresi olarak bilinir. 3- Abbasilerin Üçüncü Dönemi: Bu dönemde ise Selçuklu Çağı olarak bilinir. 334 yılından başlar ve 656 yılında Abbasi Devletinin tarihe karışması ile sona erer. Bağdatta Abbasîler zayıflarken Mağribde Murabıtlar Devleti yeni bir güç olarak ortaya çıktı. Bu dönemde İslâm alemi parçalanmış bir vaziyetteydi. Selçuklular, Büveyhoğullarını Iraktan çıkarmış, Mısırda kölemenler idareyi eline almıştı. Kuzey Afrikada kurulan bu devlet, fetih hareketleri neticesi sınırlarını Mağribden Cezayir, Sahra, Senegal ve Nijer nehirlerine kadar olan bölgeye kadar genişletmişlerdir. Daha sonra Endülüse geçen Murabıtlar Devleti böylece hem Kuzey Afrikada ve hem de Endülüste Müslümanları Hristiyanların elinden kurtarmış; onların mal, can, namus ve dinlerini korumuştur. Allah zor zamanda Murabıtlar Devletiyle ümmeti yüceltmiş, onlarla Mağrib ve Endülüste İslam sancağını zirvelere çıkarmıştır.
