Hay bin Yakzan
İbn Sînâ (Avicenna)Hay bin Yakzan, büyük İslam filozofu, hekimi ve âlimi Ebû Ali el-Hüseyn b. Abdillâh b. Sînâ’nın (ö. 428/1037) kaleme aldığı, alegorik ve sembolik nitelikteki kısa risâlelerinden biridir.
Bu eser, yazarın “meşrikî hikmet” (işrâkî felsefe / doğu hikmeti) anlayışını yansıtan üçlü bir seri içinde yer alır; diğer iki metin Risâletü’t-Tayr (Kuş Risâlesi) ve Selmân ve Absâl’dir.
Hay bin Yakzan, İbn Sînâ’nın felsefî sisteminin mistik ve sezgisel boyutunu sembolik bir anlatım yoluyla ortaya koyduğu en önemli metinlerden biri kabul edilir.
Eserin yapısı, bir yolculuk ve rehberlik alegorisi üzerine kuruludur. Anlatıcı, uykudan uyanır ve karşısına “Hay bin Yakzan” adlı nurânî, genç ve güzel bir zat çıkar. Bu zat, “Uyanık oğlu Diri” anlamına gelen ismiyle, insan nefsinin uyanışını ve hakikate yönelişini temsil eder. Hay bin Yakzan, anlatıcıyı (insan ruhunu sembolize eden) doğudan batıya doğru bir yolculuğa çıkarır. Yolculuk sırasında çeşitli coğrafî ve metafizik bölgelerden geçilir: Batı ülkeleri (maddî âlem, duyusal dünya ve gaflet),
Karanlık ve sisli bölgeler (nefsânî arzular, cehalet ve şehvetler),
Aydınlık ve nurânî sahneler (aklî âlem, melekût âlemi),
Nihayet “Fa‘âl Akıl” (etkin akıl / active intellect) ile irtibat kurulan en yüksek mertebe.
Bu yolculuk, İbn Sînâ’nın epistemolojisinde merkezi yere sahip olan “etkin akıl” (el-akl el-fa‘âl) kavramını merkeze alır. Etkin akıl, insan aklının soyutlama ve kavrayış yeteneğini aydınlatan ilâhî menşeli bir cevherdir. Hay bin Yakzan’ın rehberliği, nefsin bu etkin akılla birleşme (ittisâl) sürecini sembolize eder. Yolculuk esnasında karşılaşılan engeller (dağlar, nehirler, karanlık vadiler), nefsin arınma aşamalarını; ulaşılan nurânî zirveler ise mistik sezgi (hads) ve vahdet-i vücûd’a yakın bir idrak