Mistisizmden, Bektaşilik’ten, Köylü Alevîlik'ten sosyalizm çıkarma deneyimlerini, mucize bekleyişlerini, Türk toplumu çok gerilerde bıraktı. Enel-Hak, ancak, insanın kendi maddî varlığını reddetmesi ile söylenebiliyor; sosyalizmin ilkelerine taban tabana zıt düşüyor.
Türkiye’de o zaman da bu zaman da, her «cephe» çabasının, toplumdaki ileri sınıflar için bir gerileme olduğu, kabul edilmiyor.
Türkiye’de restorasyon aydıntürk için bir dram olarak yaşanıyor.
1906 yılından bu yana Türkiye’nin içine girmiş olduğu iç savaş ve eksik olmayan dış savaşlar, sürekli bir kadro kaybına yol açtı. İç savaşta, Balkan Savaşı’nda, Birinci Dünya Savaşı'nda, başlı başına Çanakkale’de, Kurtuluş Savaşı’nda, Sakarya’da, çok sayıda kadro, erlerin dışında subay ve yedek subay yok oldu.
Siyasi idamlar niteldir: Asılandan daha çok adam öldürüyor.