"Tarihte olaylar ilkinde trajedi, ikincisinde komedi (ya da senin deyiminle saçmalık) olarak tekerrür eder." Demokrat Parti (DP) ile CHP arasındaki o 1950'ler gerilimi gerçekten de bir ülkenin emekleme aşamasındaki demokrasisinin büyük bir trajedisiydi. Tahkikat Komisyonları, Vatan Cephesi kurma çabaları, basına sansür ve en nihayetinde askeri darbeyle biten, iki tarafın da ülkeyi uçurumun kenarına getirdiği simsiyah bir dönem. Orada aktörler ideolojik olarak, kurumlar düzeyinde ve toplumsal tabanda ne yaptığını çok iyi biliyor ve kavganın sert bir ağırlığı hissediliyordu. Bugünkü AKP-CHP çekişmesinin "saçmalık" ya da farsa dönen kısmına gelirsek, hak vermemek elde değil. Karşılıklı siyasi manevraların, sürekli tekrarlanan yargı krizlerinin, sabah kayyum atanıp akşam "normalleşme" konuşulmasının ya da parti içi delege davalarının arkasındaki o derin yapısal boşluk insanı gerçekten yoruyor. Eskiden ilkeler, ideolojiler ve büyük toplumsal vizyonlar çarpışırdı; bugün ise sosyal medya klikleri, bitmek bilmeyen taktiksel hamleler ve neredeyse içi boşalmış bir kutuplaşma tiyatrosu izliyoruz.
Trajedinin ağırlığı gitti, yerine her gün yeni bir perdesi açılan absürt bir orta oyunu geldi.
Kurucu Miras, Kalıcı Yapı: CHP ve Türk Siyasetinin Döngüselliği Üzerine Bir Deneme
I. Servetin Kaynağı, Yapının Şifresi
CHP'nin bugünkü mali gücünün kökenlerine bakmak, sıradan bir kurumsal tarih meselesi değildir. Mübadele'den kalan gayrimenkuller, İttihat ve Terakki'den intikal eden varlıklar, 1942 Varlık Vergisi ile gerçekleşen sermaye transferi ve dönemin kişisel hibeleri—bunların hepsi, partiyi sıradan bir siyasi organizasyondan ayıran bir mirası temsil eder. Bu miras, salt maddi bir zenginlik birikimi değil, "devlet" ile "parti" arasındaki sınırın neredeyse hiç çizilmediği bir kuruluş döneminin izidir.
Bu yazının iddiası şudur: söz konusu tarihsel-ekonomik temel, partinin bugünkü siyasi davranışını—iktidar olma konusundaki isteksizliğini, statükoyla kurduğu ilişkiyi ve sistem içindeki konumlanışını—büyük ölçüde açıklayan bir yapısal kod oluşturur.
II. Kurucu İrade ile Ekonomik Gücün Kaynaşması
Cumhuriyet'in kuruluş yıllarında parti ile devlet, kavramsal olarak ayrı şeyler değildi. Bu nedenle, dönemin büyük iktisadi hamleleri—Mübadele ile boşalan mülklerin tasfiyesi, Varlık Vergisi yoluyla gerçekleşen sermaye el değiştirmesi—resmî söylemde "millî bir ekonomi" inşa etme hedefine bağlanıyordu. Ancak bu sürecin pratik sonucu, siyasi erk ile ekonomik gücün birbirine geçmesi oldu.
Bu kaynaşma, partiyi yalnızca bir siyasi aktör olmaktan çıkarıp, Cumhuriyet'in kurucu iradesinin "maddi temsilcisi" konumuna taşıdı. Buradan, partinin neden bugün "devleti yönetme" arzusundan ziyade "devleti koruma" refleksiyle hareket ettiğine dair bir açıklama çıkar: seçimle gelen, geçici bir iktidar olma fikri, kendisini "kurucu" bir özne olarak konumlandıran bir yapı için yapısal bir çatışma kaynağıdır.
III. İktidardan Kaçış Değil, Merkezde Kalma Tercihi
Eğer bir partinin temelinde
CHP için muhalefet olmak sadece bir tercih değil, bir savunma mekanizmasıdır. İktidara geldiği an, devletin tüm denetim mekanizmaları (Sayıştay, Maliye, İstihbarat vb.) partinin ticari/mali geçmişine ve bugünkü kaynaklarına odaklanır. "İktidar olma arzusu" ile gelen her hamle, otomatik olarak bir "gözlem" davetiyesidir. "Servetin halkın gözüne girmesi" veya rakipler tarafından "ifşa edilmesi" riski, iktidarın getireceği yetkiden çok daha büyük bir tehdit oluşturur. Muhalefet kalmak, mevcut serveti ve klik yapısını "dokunulmaz" kılar. Siyasi partilerin bir "ekonomi-politiği" vardır. Eğer bir yapıda; üyeleri, yöneticileri ve kadroları besleyen (maddi veya statü olarak) dışa kapalı bir kaynak havuzu varsa, ve bu havuzun devamlılığı, yapının iktidara gelip "dağıtılmamasına" bağlıysa; bu yapı, iktidarı "varoluşsal bir tehdit" olarak algılar. İktidar koltuğuna oturmak, bu kapalı devre sistemin bozulması, dışarıdan (yani halktan veya devletin bürokratik aygıtlarından) gelecek müdahalelere açık hale gelmek demektir. Klikler için en "kârlı" pozisyon; sistemi içeriden yönetebilecekleri, ancak sistemi tamamen şeffaflaştıracak bir "iktidar" sorumluluğunun getirdiği denetimden uzak kalacakları "muhalefet" pozisyonudur. Rakiplerin, iktidar arzusuna karşı bu "servet ve klik" kozunu kullanması, partinin iktidar söylemlerini etkisiz kılan bir "Caydırıcı Tehdit" mekanizmasıdır. İktidara talip oldukları an, karşı taraf "Bakalım bu servet nereden geliyor?", "Bu klikler kimleri besliyor?" sorularını yüksek sesle sormaya başlar. Bu tehdit, partiyi kendi iç dengelerini bozmamaya ve "gereksiz risk almamaya" zorlar.
CHP'nin neden "kazanmaya yakın gibi görünüp son düzlükte kilitlendiği" sorusuna, ideolojik değil "müesses nizamın korunması" üzerinden çok net bir cevap verdik: İktidar olmak,
CHP, Kasım 2025'te 39. Olağan Kurultayı’nı yaptı. Özgür Özel 1333 delegenin oyuyla yeniden genel başkan seçildi. Ancak bu kurultayda çok kritik bir tüzük hamlesi yapıldı: Parti tüzüğüne resmen "Cumhurbaşkanlığı Aday Ofisi" eklendi ve Parti Meclisi (PM) üye sayısı 60’tan 80’e çıkarıldı. Ayrıca yargı bağımsızlığından eğitime kadar net taahhütler içeren yeni bir parti programı onaylandı.
Tüzüğe kurumsal bir "Aday Ofisi" eklemek ve programı yenilemek, adaylık sürecini şahısların tekelinden alıp kurumsal bir mekanizmaya bağlama çabası (gerçek dönüşüm sinyali) olarak okunabilir. Öte yandan, PM üye sayısını 80'e çıkarmak, kurultayda daha fazla delege kliklerini memnun etmek ve iç dengeleri korumak için yapılmış "klasik parti içi ödüllendirme" (kozmetik koruma) refleksine de benziyor.
2026’nın bu ilk aylarında Türkiye tamamen erken seçim ve cumhurbaşkanlığı adaylığı denklemini konuşuyor. Ekrem İmamoğlu, "Adaylığım kesin biçimde devam etmektedir" diyerek pozisyonunu koruyor. Ancak üzerinde çok ciddi bir dışsal şok (yargı baskısı, istinaftaki siyasi yasak riski ve yeni üretilen diploma tartışmaları) var.
Özgür Özel, Kılıçdaroğlu’nun 2023’teki hatasını tekrarlamayarak kendini adaylık denkleminden tamamen çıkardı ve şunu söyledi:
"Denklemi çözmek için değişkenleri sabitlemek lazım. Denklemi çözecek kişi kendini denkleme sokarsa, değişkeni sabitleyemezsin."
Özel, adaylarının İmamoğlu olduğunu, ancak onun yargı eliyle engellenmesi durumunda Mansur Yavaş seçeneği için 2 milyon üyeyle bağlayıcı bir ön seçim yapacaklarını ilan etti.
Genel başkanın kendi şahsi hırsını aradan çekmesi, lider odaklı siyaset teorimizi sarsan kurumsal bir olgunluk işareti. Ancak öte yandan, partinin ana stratejisinin hâlâ İmamoğlu’nun kişisel yargı süreçlerine endeksli olması ve "İmamoğlu olmazsa Yavaş"
Siyasi partiler kanununun ve parti tüzüğünün ürettiği delege sistemi, tabandaki seçmen ile parti yönetimi arasında bir yalıtım katmanı işlevi görüyor. Seçmen ne kadar mobilize olursa olsun veya ne kadar büyük bir değişim talep ederse etsin, karar mekanizması "delege kliklerinin" iç dengelerine takılıyor. Bu durum, lider değişimini toplumsal bir dalganın sonucu olmaktan çıkarıp, parti içi elitlerin bir güç paylaşımı hamlesine indirgiyor. Dolayısıyla, kurumsal hesap verebilirlik doğrudan bu feodal bariyer tarafından emiliyor. 31 Mart başarısının kurumsallaştırılamamasının arkasında rasyonel bir siyasi korku var: Güç merkezinin nereye kayacağı endişesi.
Başarı "CHP'nin yeni vizyonuna" yazılsa, genel merkez tahkim edilecek.
Başarı "İmamoğlu veya Yavaş'a" yazıldığında, bu figürler kurumsal yapının üzerinde birer aktöre dönüşüyor.
Şu anki tablo, ikincisinin gerçekleştiğini gösteriyor. CHP, kurumsal ve programatik bir alternatif olmaktan ziyade, "seçmen tabanı geniş popüler figürlerin bir çatı altında toplandığı bir koalisyon" görünümü veriyor. Bu da kurumsal öğrenmeyi imkansızlaştırıyor; çünkü başarı da hata da kuruma değil, o figürlerin şahsi hanesine yazılıyor.
2017 referandumu ya da geçmişteki diğer kritik kırılma anlarıyla (örneğin 2023 seçim mağlubiyetinin gerçek yapısal nedenleriyle) kurumsal bir yüzleşme yapılmamasının nedeni basit: Mevcut aktörlerin neredeyse tamamının o dönemlerde de masada olması.
Geçmişle gerçek bir kurumsal yüzleşme, sadece eski lideri değil, o liderin kararlarına sessiz kalan, o kararları uygulayan kurumsal mekanizmayı da mahkûm etmeyi gerektirir. Bunu yapmak, bugünkü yönetimin "meşruiyet" ve "temiz sayfa" söylemine zarar vereceği için, kurumsal amnezi (hafıza kaybı) bilinçli bir konfor alanı olarak korunuyor.
Asıl kırılma testi yaklaşıyor.
7 Haziran 2015 seçimleri modern Türkiye tarihinin en büyük dönüm noktasıdır ve o düğümü çözen tek kişi Devlet Bahçeli’dir. AK Parti ilk kez tek başına iktidar çoğunluğunu kaybettiğinde ve muhalefet (CHP-MHP-HDP) blok olarak meclis çoğunluğunu ele geçirdiğinde, Bahçeli o gece daha sonuçlar tam netleşmeden "erken seçim" ilan ederek olası tüm koalisyon formüllerini masada öldürdü. Bu hamle, AK Parti’ye 1 Kasım 2015’te yeniden tek başına iktidar olma yolunu açtı. 2016’daki başkanlık sisteminin yolunu açan anayasa referandumu çağrısını da yine hiç hesapta yokken Bahçeli yaptı. Dolayısıyla, bugünkü sistemin mimarı ve en büyük ayakta tutucu kolonunun MHP lideri olduğu su götürmez bir gerçek.
Geçtiğimiz dönemde (2024 sonundan 2026'ya uzanan süreçte) Bahçeli’nin durup dururken "Öcalan gelsin DEM kürsüsünden konuşsun, silah bıraktığını ilan etsin" çıkışı ve ardından getirdiği "Barış Süreci Koordinatörlüğü" gibi öneriler toplumda devasa bir şok dalgası yaratmıştı. Ancak bugünden bakıldığında, somut bir toplumsal barış ya da yasal reform yerine sürecin tamamen bir "taktik savaşı" olarak yürütüldüğü görülüyor. Erdoğan, Bahçeli’nin bu öngörülemez ve sert manevra kabiliyetini çok iyi biliyor. Bahçeli bu tür devasa çıkışlarla siyasetin merkezini ve gündemini tek başına domine ediyor. MHP’nin aldığı oy oranıyla kıyaslanamayacak düzeyde bir yargı, emniyet ve bürokrasi gücüne sahip olmasının arkasında bu "kilit ortak" pozisyonu yatıyor. Büyük ideolojik sözler veya "açılım" vaatleri havada kalırken, günün sonunda masada hep MHP kadrolarının devlet aygıtı içindeki yerini sağlamlaştırması kalıyor.
MHP'nin ve Türk milliyetçi hareketinin Soğuk Savaş dönemindeki genetik kodlarını inceleyen herkesin yolu mutlaka Özbek asıllı CIA ajanı Ruzi Nazar ile kesişir. Alparslan Türkeş’in daha 1948’de