''Liberal ekonomi ideallerimize yanlış bir yön verdi. Özünde ütopik bir takım beklentilerin aşağı yukarı gerçekleştiği bir yer gibi göründü gözümüze...güç ve zorlamaya yer vermeyen toplum olamaz! Bu durumda, ya hayali bir özgürlük fikrine bağlı kalıp toplumun gerçekliğini yadsımak ya da bu gerçekliği kabul edip özgürlük fikrini yadsımaktan başka seçenek kalmıyor. Bunlardan ilki liberalin vardığı sonuç, ikincisi de faşistin.''
Devrim Psikolojisi İncelemesi
Kitaba başlayanlar öncelikle Fransız Devrimi ile ilgili bilgilerini ve bilgiçliğini bir kenara koymalarını tavsiye ederim. Çünkü kitap sizi hiç bakmadığınız bakış açılarıyla tarihle yüz yüze bırakıyor. Alışkanlıklarınızdan dolayı çok önemsiz gelen ‘’o’’ ufak duygularınızın(nefret,kibir,kıskançlık…), tarihin belki de en kanlı devrimlerinden hatta günümüz modern ulus devletlerin atomu sayılan Fransız Devrimi’ne etkilerini gördüğünüzde eminim beni daha iyi anlayacaksınız.
Le Bon’un Sürü Psikolojisi kitabından sonra Devrim Psikolojisi bir nevi 2. sezon niteliğindedir.Elbette Sürü Psikolojisi’ni okuyan arkadaşlar kitaptan daha çok yararlanacaktır fakat Devrim Psikolojisi’ni okumak için bir gereklilik oluşturmuyor.
Le Bon olayların oluş sırasını da güzel bir şekilde sıralamıştır. Bu kategori Fransız İhtilali’nin nedenlerini ve sonuçlarını iyi anlamanıza, günümüz modern ulus devletlerin yapısının nasıl oluştuğuna, Bonabart’ın nasıl bir anda bu kadar güçlü olup Avrupa haritasını değiştirdiğine ve Fransız Devrimi’nden sonra demokrasi evriminin günümüzdeki şeklini daha iyi fark edeceksiniz.
Tavsiyelerimden bir diğeri hatta belki en önemlisi kitabı okurken kesinlikle olayları günümüz ya da geçmişte olan benzer olaylarla karşılaştırın. Hem daha önce okuduğunuz olayın psikolojik etkilerini çözümlemiş olursunuz hem de bu kitabın etkisi daha kalıcı şekilde hafızanıza işler. Örneğin Fransız Devrimi ve Türkiye Cumhuriyeti Devrimi - Ekim Devrimi… Ki zaten Le Bon’da kısa kısa bu örnekleri önünüze sermiştir fakat Le Bon’un sürü psikolojisine olan hakimiyeti, günümüze de ışık tutuyor. Bu konuda bana ışığını açan nokta, günümüzde orta doğu da olan isyan ya da devrimlerin Türkiye’de olma olasılığının neden düşük olduğu cevabını çözümlemem oldu. Bu çözümlemeyi uzun uzadıya
Devrim teorilerinin yeni bir inancı oluşturduğunu göstermiştik. İnsancıl ve duygusal olan bu teoriler özgürlüğü ve kardeşliği yüceltti. Ama birçok dinde olduğu gibi doktrinle hareket arasında tamamen bir çelişki olduğunu gözlemleyebiliriz. Uygulamada hiçbir özgürlüğe hoşgörü gösterilmedi. Kardeşliğin yerini ise çılgın katliamlar aldı.
İlkelerle yapılanlar arasında bu zıtlık tüm inançların beraberinde gelen hoşgörüsüzlükten kaynaklanmaktadır. Bir din insanseverlik ve hoşgörü temalı olabilir; ama dinin müritleri her zaman inançlarını başkalarına zorla kabul ettirmeyi isterler. Bu nedenle şiddet kaçınılmaz bir sonuç haline gelir.
Eşitlik fikrini dünyaya tanıştıran kesinlikle Fransız Devrimi değildi. Yunan cumhuriyetlerine kadar geri gitmeden, eşitlik teorisinin Hristiyanlık ve Islam tarafından ogretildigini söyleyebiliriz. Tek bir tanrının kulları olan bütün insanlar onun huzurunda eşittir ve tamamen kendi erdemlerine göre yargilanabilirler." (Bu değerlendirme tabii de eleştiriye çok açıktır. Hristiyan ve islam dinerinin etkisi çoğunluğa ulaşma konusunda etkili olabilir fakat eşitliğin kökeni Zerdüşt dinine-Sumerlere kadar hatta Yunan tanrılarına kadar inebilir.)