Fırat
@firatrizgar
97 okur puanı
Aralık 2018 tarihinde katıldı
Materyalist gençliğin neredeyse kutsal metin gibi okuduğu bir başyapıt.
Bu kitap bir devrim programı veyahut toplumsal sözleşme olarak da okunabilir. Toplumda bireyin rolü ve diğer insanlarla ilişkilerinin nasıl olması gerektiği zihin açıcı ve akla yatkın görüşlerle dile getiriliyor. Çernişevski'nin yarattığı tipler komünist toplumun sıradan insanlarıdır. Onlar bugünkü toplumda azınlık, ayrıksı, tuhaf, gülünç veya müthiş olabilirler fakat birbirini izleyen sıçramalı çağlarla sayıları gitgide artacak, artık bu insanların az ve tuhaf karşılandığı eski toplumların bulunduğuna bu sefer onlar şaşıracak. Yazıldığı dönemde ekonomi politik alanda pek çok teorik çalışma olmakla birlikte bu roman gerçek bir kadının kurtuluşu manifesto niteliğindedir. 70 yıl sonra Virginia Woolf "kadın odasına sahip olsun, para kazansın ve erkekler ne düşünür diye düşünmeden yazsın" demekle yetinedursun, Çernişevski kadınların nasıl para kazanacağını en önemlisi nasıl bir işyerinde hem ekonomik hem kültürel gelişimini sürdürebileceğini kesin bir dille ortaya koyuyor. Bugün pek çok kadının kendine ait odası var ve para da kazanabiliyorlar; peki pek çok kadın kendilerini yoran, yıpratan, boğan işlerden mecal bulup da yazabiliyor mu? Kuşkusuz aynı şey erkek emekçiler için de geçerli. Demek ki kadının ev işleri köleliğinden, aile baskısından kurtulup bağımsız bireye dönüşmesi için para kazanması veya kendi odasının sahibi olması yetmiyor. En "dahi" burjuva çözüm bile bu gerçeklik duvarına toslamaktan kurtulamıyor. Çernişevski'nin kadın sorununa, aşka ve insan ilişkilerine getirdiği pratik cevaplar güncelliğini koruyor hatta günümüz için bile tuhaf karşılanacak radikalliktedir.
Yıllar önce okuyup hakkını vermemiştim, bu sefer çok sevdiğim, tekrar tekrar okuyacağım bir roman oldu.
Peki ne yapmalı? Rahmetov gibi yapmalı.
Reklam
Romana Qasî Hinarekê Xweş
Nivîskar di vê romanê de li cih û zemanek binavê "hinara dawî ya dinyayê" rûniştîye û ji jor de temaşeya erd dike. Ser wê lûtkeyê erd û ezman, dewr û zeman, deşt û çiya, hemû bendûbeşer wek bîranîn, wek bûyer, wek xewn, wek xeyal xuyan dibin, diçirisin, ditemirin. Ew jî dîtinên xwe ji hinarê re vedibêje.
Roman bi êsîrî despêdike, bi lêgerînê ango serbestîyek nediyar dawî dibe. Ev ne serhatîya serlehengê romanê tinê ye, civak jî di heman rewşê de ye. Muzafferê Subhdem di serdemê bindestîya gelê Kurd de dikeve hefsê, piştî ji zindanê rizgar dibe xwe di zindanek dî de dibîne. Zindana qesrîn, dor daristan rengîn, dengên xweş tên lê dîsa her zindane. Nivîskar bi vê rizgarbûna şiklî destnîşanî veguherîna civakê dike. Gelê Kurd piştî dehan salên bindestîyê şoreş pêkanîye, rizgarbûye lê di rastîya xwe de tinê serdest hatine guhertin, ji girseyan re di jiyana civakî de tiştek ronî, tiştek cihê serbilindîyê nîne. Xelk xizane, li kolanan cihê şirteyên ereb polîsên kurd girtine, êrîşî zarok û gêncan dikim, wan dikujin. Li vî welatê rizgarbûyî kes ji kesî hez nake, qîma mirovan bi hev nayê. Kîn welatî rêvedibe. Wekî di hemî mînakên şoreşên netewî de hatî dîtin şoreşa kurdan jî ji bêhêvîtî û belengazîyê pêvetir tiştek ne anîye. Serkirdeyên hikûmeta kurd soz û peyman û armanc û hêvîyên şoreşê ku bi deh salan bû didan gelê hejar, şevekê de jibîrkirine dest ji kedûkarên dinê berdane ji vê şahîyê diçin a dî. Dewlemendîyên welat navbeyna xwe de parvekirine, hêj jî têrnebûne û li ser parçeyek erdê bêweç şerê hev dikin, ciwanên vî gelê ji şer westayî bi hev didin şerjêkirin!
Rûdanên nivîskar di pêvajoyek dûdirêj de ji jor de dibînin evin, ew wek şahîyek, serbilindî û rizgarîyek behsa şoreşê nake. Şoreş veguherîye dirindeyekî zarokên xwe sax didawêre. Di bergeha wî de di bin ewrên tarî de
7 sale ev roman di pirtûkxana min de ye, çendîn caran çavê min vê ketye min xwestiye bixwênim dûre min gotiye paşê. Herku paşve avêtiye wekî girîngîyek lê zêdetir kiriye. Lewra min bi hêvîyeke taybet dest bi vê romanê kir. Ya rastî di perên destpêkê de min hîskir ev pirtûk dê wek germe germ hatina hewarîyekê hebûna xwe bide sehkirin. Şayesandinên nivîskêr ji serî heta dawî gelek xweş bûn, dîmen û hebûn dianî pêş çavan, wek helbestê rêz dikir. Min gelek hij zimanê wî yê vegotina xwezayê kir. Herwiha nivîskar pisporê zimên e. Roman ji milê peyvên gelêrî, biwêj û gotinên pêşiyan ve bêminete, têr û tejî ye. Naveroka romanê wek panoramaya salên berîya şoreşa cotmehê ye. Nivîskar wek romannivîsên sosyalîst bi perspektîvek realîst û civakî li ser gelê Kurd hûr dibe, hem êş û janên sedsalî vedibêje, hem sedemên wan dertêxe pêş, serde jî rêya felatê nîşan dike. Lê mixabin nivîskar ew hostahîya xwe ya li ser zimên di tevn avêtina romanê de nîşan nedaye. Pirtûk ji pevxistinek edebî bêpar maye. Ji bilî şayesandinên zelal û zimanek folklorîk tu xweşîya romanê nebû. Diyalog gelek ketober bûn, dubare û bê naverok bûn.
Felsefeye ilgi duyanlar için bir başlangıç okuması niteliğinde. Yazar düşünce tarihine, tek tek filozofların düşünce sistemlerine ana hatlarıyla değiniyor, bir özet sunuyor. Özet sunması yanında da fikrini belirtiyor. Fakat yazar bütün bir felsefe tarihini idealizm-materyalizm ikiliğine sıkıştırıyor, kitap boyunca idealist filozofların söylediklerine hep "at çöpe gitsin" muamelesi yapıyor. Her bölümde yazarın nereye varacağı, filozofa nasıl karşı pozisyon alacağı veya methiye dizeceği tahmin ediliyor. Diyalektik materyalist kabulleri paylaşmama rağmen yazarın politik fanatizmini felsefeye bu denli bulaştırmasından rahatsız oldum. Hele felsefenin ağır toplarını bir kalemde silmesi, söylemlerine abuk-subuk, deli saçması demesinin ardındaki cürete hayli şaşırdım. Bu cüretin bilgi birikiminden, yorum derinliğinden geldiğini sanmıyorum.
Kürt Tarihinden Bir Ders
Yazar ilk Kürt romancı, roman da ilk kürtçe romanlardan biri olsa da bunlar, kurgusal basitliği, hikayedeki mantıksal hataları, dildeki aşırı sadeliği ve edebi kaliteden yoksunluğu görmezden gelmeye yeterli sebepler değil. Belki de dildeki kuruluğun sebebi türkçe çeviridir. Yazarın başka bir romanı Şivanê Kurmanca'yı Kürtçe okumuş, dili sade olsa da sıcacık ve sanimi anlatımını sevmiştim. Çevirmen burada bazı kürtçe deyim ve cümle kalıplarını türkçeye uyarlayamanış.
Roman, hikayenin geçtiği dönemde Kürtlerin sadece Osmanlı-İran arasında değil kendi aralarında da bölgesel iktidarlarla (mirlikler -aşiretler) parçalanmışlığının Kürtlere kaybettirdiğini mesajını taşıması bakımından önemli bir politik roman sayılır. Özetle kitap Kürt tarihinden bir ders niteliğinde. Benzer hikayelere başka tarihsel anlatılarda denk geldiğimiz gibi, bu romandaki gerçekliğin modern sahnelenişine günümüzde de tanık oluyoruz.
Reklam