Felsefenin doruklarında bir gezinti.Felsefe
Baruch Spinoza'nın 17. yüzyılda kaleme aldığı ancak ölümünden sonra yayımlanan "Etika" (Latince: Ethica, Ordine Geometrico Demonstrata), felsefe tarihinin en özgün ve etkili eserlerinden birisi olmuştur. Adından da anlaşılacağı üzere bir ahlak felsefesi kitabı olmakla birlikte, aslında varlık, bilgi, Tanrı, doğa, insan, tutkular ve özgürlük gibi felsefenin en temel konularını bir bütün olarak ele alan kapsamlı bir sistem sunuyor. Spinoza, Öklid'in "Elementler" eserinden esinlenerek, felsefesini tanımlar, aksiyomlar, önermeler ve kanıtlamalardan oluşan geometrik bir düzen içinde ortaya koyar bunu. Bu yöntemle, duygusal ve öznel yargılardan arındırılmış, rasyonel ve nesnel bir hakikat arayışına girer.
Ancak Etika'nın temelini Spinoza'nın radikal Tanrı anlayışı oluşturmuştur bana göre. O, geleneksel dinlerin kişileştirilmiş, evreni dışarıdan yaratan ve yöneten aşkın Tanrı fikrini reddeder. Spinoza için Tanrı, doğanın kendisidir (Deus sive Natura). Var olan her şey Tanrı'nın bir parçasıdır ve Tanrı'dan başka hiçbir töz (kendi kendine var olan şey) yoktur. Bu düşünce, panteizm olarak adlandırılıyor. Bu anlayışa göre de evrende hiçbir şey rastlantısal değildir. Her şey, Tanrı'nın yani doğanın zorunlu yasaları uyarınca meydana gelir. Mucizelere, ilahi müdahalelere yer yoktur. Evren, sonsuz ve zorunlu bir neden-sonuç zinciri içinde işleyen, bütünlüklü ve tek bir sistemdir. İnsan da bu sistemin bir parçası oluyor böylece.
Spinoza'ya göre insan, zihin (düşünce) ve beden (uzam) olmak üzere Tanrı'nın iki temel niteliğinin (sıfatının) birer görünümüdür. 
René Descartes 'ın aksine, zihin ve bedeni birbirinden ayrı iki töz olarak değil, aynı gerçekliğin iki farklı yüzü olarak görür. Beden ne yaparsa zihin onu bir fikir olarak algılar, zihinde olan her şeyin bedende bir karşılığı vardır.
Her varlık gibi insanın da temel bir güdüsü vardır: "conatus". Bu, her şeyin kendi varlığını sürdürme ve gücünü artırma çabasıdır. Bu çaba bilinçli hale geldiğinde "arzu"ya dönüşür. Spinoza'ya göre "iyi" ve "kötü" mutlak kavramlar değildir. Bize faydalı olan, varlığımızı sürdürme gücümüzü (conatus'umuzu) artıran şeyler "iyi", gücümüzü azaltanlar ise "kötü"dür. İnsan doğasının merkezinde akıl ve tutkular arasındaki gerilim yer alır. Tutkular, dış nedenlerin bizdeki etkileridir ve bizi pasif, köle kılar. Örneğin, bir olay karşısında kapıldığımız öfke ya da korku, dış koşulların bizi yönettiği anlamına gelir. Spinoza bu durumu "insanın köleliği" olarak adlandırır. Bu yüzden Etika'nın nihai amacı, insana tutkuların köleliğinden kurtulup nasıl özgürleşeceğini ve mutluluğa ulaşacağını göstermektir. Bu yol, aklın yoludur. Özgürlük, doğanın zorunlu yasalarını reddetmek değil, tam tersine onları bilmek ve anlamaktır. Spinoza'ya göre, bizi etkileyen tutkuların nedenlerini anladığımızda, onlar üzerindeki gücümüz artar. Olayların doğanın zorunlu bir sonucu olduğunu kavradığımızda, onlara karşı duyduğumuz nefret, kıskançlık gibi pasif ve yıkıcı duygular azalır. Bu, bir tür entelektüel terapi sürecidir. Bilginin en üst seviyesi, sezgisel bilgidir. Bu seviyede insan, her şeyin Tanrı'dan (doğadan) zorunlu olarak türediğini ve evrensel düzenin bir parçası olduğunu anlar. Bu derin kavrayış, insanda "Tanrı'ya karşı entelektüel sevgi"yi doğurur. Bu sevgi, evrene ve kendi varoluşuna yönelik dingin bir kabul ve sevinç halidir. Kişi artık olaylar karşısında savrulan bir köle değil, kendi doğasının ve evrenin yasalarının bilgisiyle hareket eden özgür bir bireydir.
Velhasıl kelam konuyu daha fazla dallandırıp budaklandırmadan kitabın özüne inecek olursam Spinoza'nın Etika'sı, geometrik bir kesinlikle şu temel mesajı verir: Evren, Tanrı ile özdeş olan, zorunlu yasalara tabi, rasyonel bir bütündür. İnsan, bu bütünün bir parçasıdır ve mutluluğa ancak tutkularının esaretinden kurtulup aklının rehberliğinde doğayı ve kendi yerini anlayarak, yani bilgeliğe erişerek ulaşabilir. Bu, Tanrı'yı bilmek ve sevmekle eşdeğerdir.
René Descartes 'ın aksine, zihin ve bedeni birbirinden ayrı iki töz olarak değil, aynı gerçekliğin iki farklı yüzü olarak görür. Beden ne yaparsa zihin onu bir fikir olarak algılar, zihinde olan her şeyin bedende bir karşılığı vardır.
Her varlık gibi insanın da temel bir güdüsü vardır: "conatus". Bu, her şeyin kendi varlığını sürdürme ve gücünü artırma çabasıdır. Bu çaba bilinçli hale geldiğinde "arzu"ya dönüşür. Spinoza'ya göre "iyi" ve "kötü" mutlak kavramlar değildir. Bize faydalı olan, varlığımızı sürdürme gücümüzü (conatus'umuzu) artıran şeyler "iyi", gücümüzü azaltanlar ise "kötü"dür. İnsan doğasının merkezinde akıl ve tutkular arasındaki gerilim yer alır. Tutkular, dış nedenlerin bizdeki etkileridir ve bizi pasif, köle kılar. Örneğin, bir olay karşısında kapıldığımız öfke ya da korku, dış koşulların bizi yönettiği anlamına gelir. Spinoza bu durumu "insanın köleliği" olarak adlandırır. Bu yüzden Etika'nın nihai amacı, insana tutkuların köleliğinden kurtulup nasıl özgürleşeceğini ve mutluluğa ulaşacağını göstermektir. Bu yol, aklın yoludur. Özgürlük, doğanın zorunlu yasalarını reddetmek değil, tam tersine onları bilmek ve anlamaktır. Spinoza'ya göre, bizi etkileyen tutkuların nedenlerini anladığımızda, onlar üzerindeki gücümüz artar. Olayların doğanın zorunlu bir sonucu olduğunu kavradığımızda, onlara karşı duyduğumuz nefret, kıskançlık gibi pasif ve yıkıcı duygular azalır. Bu, bir tür entelektüel terapi sürecidir. Bilginin en üst seviyesi, sezgisel bilgidir. Bu seviyede insan, her şeyin Tanrı'dan (doğadan) zorunlu olarak türediğini ve evrensel düzenin bir parçası olduğunu anlar. Bu derin kavrayış, insanda "Tanrı'ya karşı entelektüel sevgi"yi doğurur. Bu sevgi, evrene ve kendi varoluşuna yönelik dingin bir kabul ve sevinç halidir. Kişi artık olaylar karşısında savrulan bir köle değil, kendi doğasının ve evrenin yasalarının bilgisiyle hareket eden özgür bir bireydir.
Velhasıl kelam konuyu daha fazla dallandırıp budaklandırmadan kitabın özüne inecek olursam Spinoza'nın Etika'sı, geometrik bir kesinlikle şu temel mesajı verir: Evren, Tanrı ile özdeş olan, zorunlu yasalara tabi, rasyonel bir bütündür. İnsan, bu bütünün bir parçasıdır ve mutluluğa ancak tutkularının esaretinden kurtulup aklının rehberliğinde doğayı ve kendi yerini anlayarak, yani bilgeliğe erişerek ulaşabilir. Bu, Tanrı'yı bilmek ve sevmekle eşdeğerdir.··
336 Gösterim
Yorumlar
Yorum yapabilmeniz için giriş yapmanız gerekmektedir.