1. Nazım Hikmet
Aziz Nesin'den sonra dünyada en çok tanınan Türk yazarı olan Nazım Hikmet, yalnızca bir şair değil, aynı zamanda Türk solunun ve edebiyatının temel direklerinden biridir. Onun etkisi kuşaklar boyunca sürmüş, mirası sadece dizelerinde değil, dokunduğu yaşamların dokusunda da var olmuştur. Fikirleri yüzünden ömrünün önemli bir bölümünü hapishanelerde geçirmesi, onun ve takipçisi olan sol aydınların ortak kaderi olmuştur.
Ancak zindanlar, onun için bir son değil, bir okul olmuştur. Nazım'ın mirası, Orhan Kemal'in Bursa Cezaevi'ndeki üniversitesinden mezun olup romancı kimliğini bulmasında, sayısız aydının onun eserleri ve sarsılmaz duruşuyla kendi yolunu çizmesinde yaşar. Onun mirası, yalnızca ölümsüz şiirleri değil, aynı zamanda aydınlar üzerindeki dönüştürücü gücü ve onlara aşıladığı direniş ruhudur.
Nazım Hikmet'in açtığı yolda yürüyen bir başka dev, mizahı ve aklıyla topluma ayna tutan Aziz Nesin'di.
2. Aziz Nesin
Aziz Nesin, sadece keskin mizahıyla değil, aynı zamanda bir düşünür, eğitimci ve devrimci kimliğiyle Türkiye'nin aydınlanma tarihinde silinmez bir iz bırakmıştır. Onun yaşamı ve mücadelesi, üç temel nitelik etrafında şekillenir:
Ahlaki Duruşu ve Tutumluluğu: İsrafa, vasatlığa ve banalliğe karşı ahlaki bir öfke duyardı. Bu duruşu, gündelik hayatının en küçük detaylarına bile yansırdı. Soner Yalçın'ın aktardığı bir anı, onun bu karakterini özetler niteliktedir:
Entelektüel Cesareti: Zindanlara, sürgünlere, işsizliğe ve ölüm tehditlerine rağmen mücadelesinden asla taviz vermeyen, güç dönemlerin cesur devrimcisi idi. Tutarlılık ve kararlılıkla sürdürdüğü yaşamı, aydın sorumluluğunun canlı bir anıtı olmuştur.
Hümanist Eğitimciliği: Eserlerinden kazandığı her şeyi, öğrenim olanağından yoksun çocuklar için kurduğu Nesin Vakfı'na adadı. Bu vakıf, onun insana ve geleceğe olan inancının en somut kanıtıdır ve varlığını sürdürme mücadelesi bugün de devam etmektedir.
Çocukluğunda hafızlık ve dervişlik gibi yoğun bir dini eğitim alan, Mustafa Kemal’i sevmeyen (Kör Kemal diyen) babasının hükümet mekteplerine karşı çıkışına tanık olan Aziz Nesin’in hayatı, Cumhuriyet’in ilanıyla kökten değişmiştir. Dini eğitimin içinden gelmesi, onun din adına yapılan bağnazlığa ve yobazlığa karşı eleştirisine eşsiz ve tartışılamaz bir otorite kazandırmıştır. O, bir dış mihrak değil, yozlaşmayı içeriden bilen bir aydındı. Soner Yalçın, ona duyduğu hayranlığı, Zekası, sivri dili, pek kimseleri beğenmemesini, keskin muhalefetini hep takdir ettim sözleriyle ifade eder.
Aziz Nesin'in halkçı bilgeliği, Türk solunun bir başka kutbunda yer alan ve Marksist teoriyi keskin bir zekayla işleyen Yalçın Küçük'ün entelektüel inadıyla yan yana durur.
3. Yalçın Küçük
Prof. Dr. Yalçın Küçük, Türk aydınının düşünsel birikimini sorgulayan, ezberleri bozan ve söylenmeyenleri dile döken radikal bir düşünür olarak sol tarihteki yerini almıştır. O, hem yeni yetenekleri keşfeden bir cevher avcısı hem de Marksizmin yaşayan kütüphanesi olarak görülmüştür. Özellikle Aydın Üzerine Tezler adlı eseri, Türkiye'deki aydın sorunsalını anlamak için temel bir kaynak niteliğindedir.
Mücadele hayatı, fikirleri yüzünden ödediği bedellerle doludur. ODTÜ'deki öğretim üyeliğinden siyasi nedenlerle uzaklaştırılmış, 12 Mart ve 12 Eylül askeri darbeleri sonrasında hapis yatmıştır. Entelektüel yeteneği ve keskin zekası, mahkeme kayıtlarına bile şu şekilde geçmiştir:
Sanık Yalçın Küçük şeytana pabucunu ters giydirecek kadar kıvrak zekaya (...) malik bulunmaktadır.
Soner Yalçın, 1980'lerde Ankara Karakusunlar'daki evinin, tüm sol fraksiyonlar için nasıl bir buluşma noktası, bir şölen yeri olduğunu ve kendisinin de orada onun rahle-i tedrisinden geçtiğini anlatır. Yıllar sonra Odatv davasında ikisi arasındaki telefon görüşmelerinin örgütsel irtibat delili olarak sunulmasının absürtlüğünü vurgulayan Yalçın, duruşmada Yalçın Küçük'ten onu yeterince aramadığı için özür dilemiştir.
Yalçın Küçük'ün teorik derinliği, Anadolu'nun sözlü geleneğinden beslenerek evrensel bir destan yaratan Yaşar Kemal'in edebi gücüyle farklı bir kanalda buluşur.
4. Yaşar Kemal
Yaşar Kemal, eserlerinde Anadolu'nun doğasını ve insanını destansı bir dille anlatan, sömürüye-yozlaşmaya karşı insanları mücadeleye çağıran sosyalist bir yazardır. Onun edebi kimliği, iki temel sütun üzerinde yükselir:
Edebi Gücü
Toplumsal Duruşu
Romanlarında doğayı (dağlar, ovalar, bitkiler) canlı bir karakter olarak kullanması ve şiirsel dili.
Kapitalist düzenin insanı ve doğayı nasıl yok ettiğini anlatması; İnce Memed karakteri üzerinden mecbur adamın başkaldırısını simgeleştirmesi.
Soner Yalçın, Yaşar Kemal'in edebiyatına duyduğu derin saygının yanında, onun son yıllarındaki duruşuna yönelik bir hayal kırıklığını da dile getirir. Özellikle Odatv davası sürecinde, hapisteki gazetecilerin çıkaracağı Tutuklu Gazete için röportaj talebine hasta olduğu gerekçesiyle olumsuz yanıt verip aynı günlerde Fransız Konsolosluğu'nda ödül alması, yazar için bir çelişki olarak görülmüştür.
Ancak bu kişisel eleştiriye rağmen Yalçın, Yaşar Kemal'in büyük bir yazar olduğunu ve özellikle Türk dilini kanatlandırıp coşturmasının en büyük ödüllere layık olduğunu vurgulayarak onun edebi mirasının hakkını teslim eder.
Yaşar Kemal'in romanlarında anlattığı onurlu başkaldırı, beyaz perdede Yeşilçam'ın yakışıklı jönlüğünü reddedip halkın sanatçısı olmayı seçen Tarık Akan'ın hayatında vücut bulmuştur.
5. Tarık Akan
Tarık Akan, şöhretin gizemli kelepçesini kırarak Yeşilçam'ın romantik jönü olmaktan vazgeçip halkın sanatçısı olma yolunu seçen devrimci bir aydındır. Bu tercih, giriş bölümünde bahsedilen manevi ve ahlaki bağımsızlık arayışının somut bir örneğidir.
Kariyerindeki dönüm noktası, salon filmlerinin popülerliğinin zirvesindeyken toplumsal içerikli filmlere yönelme kararı almasıdır. Bu karar, ona bir buçuk yıl boyunca işsiz kalma gibi ağır bir bedel ödetse de, Maden filmiyle Yeşilçam'ın ticari ambargosunu delerek yeni bir yol açmıştır.
12 Eylül zulmüne boyun eğmemiş, fikirleri yüzünden işkence görmüş ve hapis yatmıştır. Onun devrimci duruşu, sanatıyla sınırlı kalmamıştır. Odatv davası sırasında Silivri Cezaevi önündeki barikatları yıkmaya çalışırken çekilen fotoğrafı, Soner Yalçın'da Kahramanımız geldiyse kötü adamları yeneriz! hissini uyandırmıştır. Tarık Akan, sadece bir oyuncu değil, aynı zamanda Bir Meçhul Öğretmen gibi nitelikli belgeseller çeken, toplumsal sorumluluk bilincine sahip entelektüel bir sanatçıydı.
Tarık Akan'ın sinemadaki devrimci duruşu, sahnede mizahın gücüyle zorbalığa başkaldıran Levent Kırca'nın sanatıyla aynı cesur kaynaktan besleniyordu.
6. Levent Kırca
Levent Kırca, mizahı sadece güldürmek için değil, yasakların, dogmaların kalkanını delmek için bir başkaldırı aracı olarak kullanan vicdanlı bir aydındı. O, ülkesinin acılarıyla dertlenen, muhalif duruşundan asla taviz vermeyen ve bu uğurda ağır bedeller ödeyen bir sanatçı olarak hatırlanır.
Sanatının özünde, kurulu düzenin konforunu seçmek yerine, halkına cesaret aşısı yapmak amacı yatıyordu. Kişiliği ve mücadelesiyle her ihtiyaca koşan, 'sessiz çığlık' eylemlerinin neferi olmuş, Silivri Cezaevi önündeki eylemlerden işçi direnişlerine kadar halkının yanında yer almıştır. Bir despota karşı duruşu nedeniyle sürekli mahkemelere verilmiş, polis gazı yemiş ve linç edilmek istenmiştir.
Levent Kırca'nın mizahının arkasında çok yönlü bir sanatçı kimliği vardı. O, aynı zamanda iyi bir ressam, heykeltıraş ve imzasını koymadan Cem Karaca gibi sanatçılara şarkı sözleri yazan üretken bir entelektüeldi.
Levent Kırca'nın hicivdeki ustalığı ve tavizsiz muhalifliği, geleneksel Türk tiyatrosunu modern bir dille yeniden yaratan Ferhan Şensoy'un dehasında yankılanır.
7. Ferhan Şensoy
Ferhan Şensoy, gelenekle dehayı birleştiren sıra dışı devrimci, hiciv üstadı modern meddah ve kendi dilini yaratan milli değer olarak tiyatro tarihimizin en özgün isimlerinden biridir. O, sanatı ve duruşuyla daima orta yolculuk yapmayı reddeden, düşündüğünü cesaretle dile getiren maskesiz bir aydındı.
Sanat hayatı, ikonik başarılar ve küllerinden doğan bir direnişle doludur:
Şan Tiyatrosu Yangını: 1987'de oyununu sahnelediği Şan Tiyatrosu'nun yakılması onu yıldırmamış, aksine bu trajediden sonra en bilinen eseri Ferhangi Şeyler'i yaratmıştır.
Ses 1885 Tiyatrosu: Yanan tiyatronun yerine, tek kişilik oyununun geliriyle tarihi Ses 1885 Tiyatrosu'nu yeniden inşa edip Türk tiyatrosuna kazandırmıştır. Bu, onun sanat inadının ve üretkenliğinin bir anıtıdır.
Ferhangi Şeyler Fenomeni: Bu oyunu 27 yıl boyunca iki bin kez sahneleyerek bir dünya rekoru kırmış ve Ortaoyuncular tiyatrosunun can damarı olmuştur.
Ferhan Şensoy, ironisinin anlaşılması için zeka gerektiren entelektüel derinliğiyle, eğlencelik olmanın ötesinde düşündüren, sorgulatan ve başkaldıran bir sanat anlayışını temsil etmiştir.
Ferhan Şensoy'un sahnelerdeki isyanı, Karadeniz'in hırçın dalgalarından beslenen Volkan Konak'ın müziğinde Kuzeyin Oğlu'nun gür sesiyle devam eder.
8. Volkan Konak
Karadeniz rüzgarlarının evladı Volkan Konak, mikrofonu tüfeği, eylem meydanı ise sahnesi olan devrimci bir sanatçıydı. Karadeniz doğası gibi eğilmeyen, başkaldıran, yiğit bir karaktere sahipti. Hıyanet nedir bilmediğini ve duruşunu hiç bozmayan bir isyankar olduğunu tüm yaşamıyla kanıtladı.
Soner Yalçın, onunla ilk kez askerlik görevini yaparken Amasya'daki kışlada karşılaşır. O sahne, Volkan Konak'ın ruhunu özetler gibidir: Askerler, masanın üzerine çıkmış Volkan Konak'a, sol yumrukları havada Çav Bella marşıyla eşlik etmektedir.
Ölümünün ardından bile kimi din adamları tarafından ötekileştirilmeye çalışılsa da, onun mirası halkının belleğinde yaşamaya devam edecektir. Adnan Yücel'in dizelerinde ifade edildiği gibi, o, Güneşin yazdığı türkülerin sanatçısı olarak her zaman hatırlanacaktır:
bitmedi daha sürüyor o kavga ve sürecek yeryüzü aşkın yüzü oluncaya dek!
Volkan Konak'ın Karadeniz'den yükselen isyanı, Mezopotamya'nın kadim acılarını ve direnişini Anadolu Türkçesiyle destanlaştıran Ahmed Arif'in şiirinde yankısını bulur.
9. Ahmed Arif
Tek bir şiir kitabıyla, Hasretinden Prangalar Eskittim ile Türk edebiyatında ölümsüzleşen Ahmed Arif, şiirlerinde Anadolu'nun sesini, acısını ve isyanını yansıtan toplumcu bir şairdir.
Onun şiirinin kökeni, Cemal Süreya'nın tespitiyle, türkü, ağıt, uzun hava gibi sözlü geleneklere dayanan oral (ağza ilişkin) bir şiirdir. Anadolu Türkçesi ve Diyarbakır yerel ağzı ile yoğrulmuş bu özgün dil, şiirlerinin başka bir dile çevrildiğinde aynı tadı vermesini imkansız kılar. Hayatı, Türkiye Komünist Partisi (TKP) üyeliği nedeniyle çektiği acılarla doludur; defalarca gözaltına alınmış, ağır işkenceler görmüş ve üç yıl hapis yatmıştır.
Son yıllarda onu sadece Kürt şairi olarak dar bir kimliğe hapsetme çabalarına karşın, Ahmed Arif kendisini her zaman Anadolu olarak görmüştür. Refik Durbaş ile yaptığı söyleşide Atatürk'e dair sarf ettiği yurtsever ve Cumhuriyetçi sözleri, onun etnik kimliğin ötesinde, bu toprakların bütününü kucaklayan toplumcu bir aydın olduğunu kanıtlar niteliktedir.
Ahmed Arif'in toprağa kök salmış şiiri, Alev Alatlı'nın farklı medeniyetlerin felsefi ve teolojik derinliklerinde gezinen entelektüel arayışıyla tam bir zıtlık oluşturur.
10. Alev Alatlı
Alev Alatlı, Türkiye'nin düşünsel çölündeki bir vaha ve hakikati arayan bir yalvaç (elçi) olarak tanımlanır. Farklı disiplinlerdeki derin akademik birikimini, ülkesinin medeniyet sorunlarını anlamak ve anlatmak için kullanan sıra dışı bir aydındır.
Onun entelektüel portresi, disiplinler arası yetkinliğiyle dikkat çeker:
Akademik Geçmişi: ODTÜ'de ekonomi-iktisat eğitimi aldıktan sonra ABD'de felsefe ve teoloji alanlarında doktora çalışmaları yapmıştır.
Araştırmacı Kimliği: Kahire'de din, California Üniversitesi Berkeley'de ise psikodilbilim (dilin psikolojisi) üzerine yaptığı çalışmalar, onun düşünsel dünyasının ne denli geniş bir yelpazeye yayıldığını gösterir.
Yazar Kimliği: Tüm bu zengin birikimini, Schrödinger'in Kedisi gibi romanlarında Türkiye'nin karmaşık medeniyet sorunlarını sorgulamak için bir araç olarak kullanmıştır.
Alev Alatlı, bilgiyi yalnızca biriktiren değil, aynı zamanda bu bilgiyi ülkesi adına gerçeği aramak ve halkıyla paylaşmak için bir sorumluluk olarak gören ender aydınlardan biridir.
·
405 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.