Saatleri Ayarlama Enstitüsü'nde de 'zaman', 'yeni' yani 'modern' olanı bu kez mizahi bir dille eleştirmektedir. Şöyle ki, kurulan bu enstitünün kontrol memurları, sokaklarda dolaşıp, saatleri geri kalanlara büyük cezalar kesip, ileri gidenlerden de cüzi bir para almaktadırlar. Bundaki amaç, saatlerin ayarsızlığı nedeniyle kaybedilen zamanı geri kazanmaktır. Anlatıcı Hayri İrdal bunu şöyle açıklar: "Böylece hem geriliğe lâyık olduğu cezayı veriyor, hem de ileri düşünüşün hakkını teslim ediyorduk." bu ironik üsluptan da anlaşılacağı üzere, burada cezalandırılan aslında geri kalmış düşünce biçimi, yani Osmanlıcılıktır. Kurulan yeni Cumhuriyetteki, dini günlük hayattan korkarcasına dışlayan, kıyafet konusuna takılacak kadar yüzeysel (saatin geri kalması) bakış açısıyla dalga geçer. Bu anlamda roman oldukça günceldir aslında.
Enstitünün kurucusu Halit Ayarcı ise, tam da 'modern' insanı, yani pragmatik, 'işini bilen', istismarcı kişiyi temsil eder. Örneğin, Osmanlı dönemindeyken, başına geçirdiği takkeyle öteki dünyayla bağ kurabildiğini iddia ederek dini istismar eden ve bu yolla para kazanan biriyken, Cumhuriyetin kurulmasından sonra bu kez 'zaman'ı istismar ederek enstitüyü kurar ve çarkını devam ettirir.
Devlet, enstitünün lüzumsuzluğunu fark edip onu kapatma kararı aldığında ise, Halit Ayarcı bu kez enstitüyü tasfiye etmek için daimi bir tasfiye komisyonu kurar ve yoluna bu şekilde devam eder. yani, kurum değişir ama zihniyet devam eder. 'Yeni'ye getirilen bir başka eleştiri de psikiyatrist üzerindendir.
Roman aynı zamanda 'eski' ve 'yeni'nin ne kadar iç içe geçtiğini ve hayatın karmaşasını da anlatır. Örneğin, Osmanlı döneminde ayaklı saat mübarek, hurafeyi temsil ederken, sonrasında Saatleri Ayarlama Enstitüsü'nün bir sembolü haline gelir. Romanın anlatıcısı Hayri İrdal, başta yoksul ve namuslu biriyken, zamanla içinde yaşadığı 'batıcı' toplum tarafından değiştirilen ve yozlaşan bir aydın haline gelir.
Daha da yazacak çok şey var roman üstüne. Ancak kısacası, roman bir dönem romanı olmasına rağmen, sanki daha bu yıl yazılmış kadar günceldir, harikadır, okunasıdır.
Ahmet Hamdi Tanpınar
Ahmet Hamdi Tanpınar
·
28 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.