Doğrusunu söylemek gerekirse, içeriği genel olarak -küçük hacmine rağmen- farkındalık kazandırıcı, çok boyutlu ve eleştirel düşünmeye zorlayıcı bulsam da, 
Sessiz Yığınların Gölgesinde: Toplumsalın Sonu, yazarı 
Jean Baudrillard'ın oldukça sert, hatta tahrik edici üslubu nedeniyle bana çok da keyifli bir okuma deneyimi sunmadı. Belki de konusu toplum ve insan olan her şeyin günümüzde aynı zamanda birer sorunlar yumağı haline gelmiş olması, uyandırma ve çözüme yönlendirme adına böyle sert çıkışları gerektiriyordur; kim bilir?..
Bu nedenle kendi yorumumdan daha önce kitabın ana metninde yer alan hususlardan gözüme çarpanları yazarın kendi ifadelerine yakın kelimelerle başlıklar halinde sıralayıp, sonuç kısmında kendi değerlendirmemi yapacağım.
I. “Toplumsal” ve “kitle”
Jean Baudrillard için “toplumsal”, bireylerin anlamlı ilişkiler, temsil mekanizmaları, ideolojiler ve ortak amaçlar etrafında örgütlenebildiği kollektif bilince sahip ve dinamik bir yapıyı ifade etmekte. “Kitle”ise; artık temsil edilmek istemeyen, ideolojik çağrılara cevap vermeyen, edilgen ve yoğun bir yığın. Toplumsal yapı anlam üretmeye çalışırken, kitle ise bu anlamı emen, nötralize eden ve etkisizleştiren pasif, edilgen ve bilinçsiz bir kalabalık konumunda. Dolayısıyla “kitle”, toplumsalın başarısı değil, çöküşü anlamına gelmekte.
II. “Sessiz çoğunluk”
Sessiz çoğunluğu, aktif siyasal özne olmaktan çıkmış; tepki vermeyen, örgütlenmeyen ama sistemi görünmez biçimde etkileyen kitle olarak tanımlamak mümkün. Bu kitle (sessiz çoğunluk), sistemin mesajlarını tüketmekte ama onları içselleştirmek yerine etkisiz hale getirmekte. (Örneğin propaganda, anketler, seçim kampanyaları veya medya çağrıları, kitle üzerinde beklenen bilinçlenmeyi değil çoğu zaman kayıtsızlığı üretir. Sessizlikleri pasiflik gibi görünür; fakat Baudrillard bunu bir tür “direniş” olarak yorumlar. Çünkü kitle, kendisini tanımlamak isteyen siyasetçilerin, sosyologların ve ideologların beklentilerine cevap vermez.)
Bu grupla etkileşim kurmak zor çünkü onlar klasik politik özne gibi davranmıyorlar. Ne tam destek veriyor ne açık biçimde karşı çıkıyorlar. Hükümet açısından bu bir sorun olabilir aslında: yönetmek için halkın ne istediğini bilmek gerekir ama ya sessiz çoğunluk sürekli belirsizlik üretiyorsa?... Böyle bir resimde; anketler ve istatistikler bile bu sessizliği tam çözemediği için iktidarın sürekli simülasyon üretmek zorunda kalması söz konusu. Sessiz çoğunluğun avantajı, sistem tarafından tamamen yönlendirilememesidir. Dezavantajı ise gerçek siyasal dönüşüm kapasitesinin de zayıflamasıdır; çünkü aktif dayanışma ve ortak mücadele de kaybolur. Sonuçta toplum, konuşan yurttaşlardan çok veri tüketen seyircilere dönüşür.
III. Simülasyon bağlamında ideal toplum, hukuk, etik vb. kavramların yeri
Baudrillard doğrudan “etik yoktur” ya da “adalet anlamsızdır” demese de modern toplumun bu kavramları giderek birer “simülasyon” haline getirdiğini savunuyor. Yani hukuk, demokrasi, insan hakları veya erdem gibi kavramlar çoğu zaman gerçek dönüşüm üretmekten çok sistemin meşruiyetini sürdürmeye yarayan göstergelere dönüşmüş durumda. İnsanlar artık bu değerleri yaşamak yerine onların görüntüsünü dolaşıma sokmakta. Baudrillard bu değerleri sorun olarak görmese de, onların içinin boşalmasından şikâyet etmekte. Kısacası, hakikat yerini “hakikat efekti”ne bırakmıştır (hipergerçeklik).
IV. Hipergerçeklik
Hipergerçeklik terimini, gerçeğin yerini modellerin, imgelerin ve simülasyonların aldığı durum olarak ifade etmek mümkün. Böyle bir durumda; insan artık gerçekliği doğrudan deneyimlemek yerine medya, reklam, ekran ve semboller aracılığıyla yaşıyor. Simülasyon o kadar güçlü hale geliyor ki gerçek ile kurgu arasındaki fark da zamanla siliniyor. Baudrillard’a göre modern insan çoğu zaman “gerçeğin kendisiyle” değil, gerçeğin kopyalarıyla ilişki kurmaktadır.
V. Sosyalizm ve sosyoloji eleştirisi
Baudrillard kapitalizmin yanısıra, klasik sosyalizmi de eleştiriyor. Ona göre sosyalizm çoğu zaman üretim mantığını sorgulamak yerine sadece üretimin kimin kontrolünde olacağını tartışmıştır. Yani kapitalizmin üretim, ilerleme ve emek merkezli varsayımlarını büyük ölçüde paylaşmıştır. Bu nedenle Baudrillard, Marksizmin modern toplumun simülasyon ve tüketim boyutunu yeterince anlayamadığını düşünür. Eleştirisi daha çok, tüm modern ideolojilerin aynı toplumsal mantığı yeniden üretmesi üzerinedir. Benzer biçimde sosyolojiye de kuşkuyla yaklaşır çünkü sosyoloji hâlâ “toplumsal” diye sağlam bir gerçeklik varmış gibi davranmaktadır. Baudrillard ise tam tersine toplumsalın çözülmekte olduğunu iddia eder. Bu yüzden sadece ideolojilerin değil, modern düşünmenin temel varsayımlarının da yazarın hedefinde olduğunu söyleyebiliriz.
VI. Toplumsallığın gerekliliklerinden bir haline gelen “artık üretimi” (ve yok edilmesi”)
Baudrillard’a göre modern toplum sürekli olarak ihtiyaçtan fazla üretmekte: daha fazla mal, daha fazla medya içeriği, daha fazla veri, daha fazla söylem… Bu bağlamda; yalnızca ekonomik fazla değil; tüketim, bilgi, gösteri, kurum ve sembol fazlası olan unsurları da yazar “artık” olarak nitelendirir. Ancak bu fazlalığın sürekli dolaşıma sokulup tüketilmesi gerekir. Çünkü sistem durursa ekonomik ve toplumsal yapı da çöker. Bu nedenle toplum sadece üretimle değil, aynı zamanda üretilen fazlalığın harcanması ve eritilmesiyle ayakta kalır. “Toplumsal olmak”, bu dev dolaşıma katılmak anlamına gelir.
VII. Modern toplumun “yararsız tüketim”e dayalı yapısı
Baudrillard klasik faydacılığı tersyüz ederek; insanlar çoğu zaman yalnızca ihtiyaçlarını karşılamak için tüketmeyip; kimlik, statü, aidiyet ve anlam üretmek için de tükettiği düşüncesinde. Ona göre; pahalı bir marka, lüks tatil veya gereksiz görünen teknolojik ürün, pratik faydadan çok sembolik değer taşır. Sistem de tam olarak bu sembolik tüketim üzerinden işler. “Yararsız” tüketim ekonomik açıdan israf gibi görünse de bireye toplumsal kimlik kazandırır. İnsan kendisini tüketim yoluyla ifade ettiğini düşünür. Böylece birey sisteme entegre olur ve yaşamına bir yön verilmiş hisseder. Baudrillard’a göre modern toplumun temel mekanizması budur: anlam üretimi bile tüketim üzerinden gerçekleşir.
VIII. “Nesnel ısraf”, “kullanım değeri”, “gerçeklik ilkesi” kavramları
“Kullanım değeri”, bir nesnenin pratik işe yararlılığıdır; örneğin bir montun sizi sıcak tutması. Ancak modern toplumda nesneler çoğu zaman kullanım değerinden çok sembolik/statü değeri için tüketilir.
“Nesnel ısraf”, sistemin bilinçli biçimde fazla üretim ve tüketim yaratmasıdır. Reklamlar, moda döngüleri ve sürekli yenilenen teknolojiler bunun örneğidir. İnsanlar ihtiyaç duymadıkları halde tüketmeye yönlendirilir. Buna rağmen sistem, bu tüketim çılgınlığını “normal gerçeklik” gibi sunar.
“Gerçeklik ilkesi” insanların toplumsal düzenin doğal ve mantıklı olduğuna inanmasını sağlayan temel çerçevedir. Baudrillard’a göre israf aslında sistemi ayakta tutar çünkü ekonomi sürekli dolaşım ister. İdealistler bu durumu ahlâken eleştirse de sistem tam da bu “gereksiz tüketim” sayesinde çalışır. Yani paradoks şudur: Gerçek ihtiyaçlar değil, çoğu zaman yapay ihtiyaçlar ekonomiyi ve toplumsal düzeni sürdürür.
IX. Toplumsal ve "artık" ilişkisi
Baudrillard’a göre toplumsal düzen, sürekli “artık” üretir: fazla mal, fazla enerji, fazla bilgi, fazla nüfus, fazla gösterge… Bu artık yalnızca ekonomik değil, kültüreldir de. Toplum bu fazlalığı yönetebildiği sürece işler. Ancak artık büyüyüp kontrol edilemez hale geldiğinde sistem kriz üretir. Dolayısıyla toplumsal yapı, artığın hem üreticisi hem de tüketicisidir.
X. Baudrillard’a göre terör ve kitle ilişkisi
Baudrillard terörü yalnızca fiziksel şiddet olarak değil, sistemin kendi aşırılıklarına verdiği bir tepki olarak görür. Terör, küresel sistemin mutlak düzen ve kontrol iddiasını bozan sembolik bir kırılmadır. Kitleler çoğu zaman bu olayları pasif biçimde izler; ancak medya sayesinde terör büyük bir simgesel etki üretir. Modern toplumda olayın kendisinden çok görüntüsü dolaşıma girer. Terör de bu medya mantığını kullanarak etkisini büyütür. Sistem yaşamın her alanını denetim, iletişim ve simülasyon yoluyla düzenlemeye başladıkça, ona yönelen sembolik tepkiler de daha uç ve yıkıcı hale gelir. Bu nedenle terör, modern sistemin dışındaki bir anomali değil, kısmen onun yan ürünüdür.
XI. Toplumsalı ve toplumsal ilişkiyi tanımlama çabaları kapsamında yazarın üç temel varsayımı
1. Toplumsal ve dolayısıyla "toplumsal ilişki" diye bir şey asla var olmamıştır. İlk görüşe göre aslında hiçbir zaman gerçek anlamda “toplumsal” diye bir şey olmamıştır. İnsanlar her dönemde dağınık çıkarlar, semboller ve iktidar ilişkileri içinde yaşamıştır; “toplum” fikri ise modern bir kurgudur.
2. Toplumsal diye bir şey her zaman var olmuştur. İkinci görüş bunun tersidir: Toplumsal her zaman vardır ve modern çağda daha da gelişmiştir. İletişim ağları, kurumlar, devlet mekanizmaları ve medya sayesinde insanlar hiç olmadığı kadar birbirine bağlanmıştır.
3. Toplumsal diye bir şey var olmuştur ancak artık öyle bir şey yoktur. (Bir başka deyişle; toplumsalın kitleler içinde için için patlaması) Baudrillard’ın en çok üzerinde durduğu bu üçüncü görüş ise toplumsalın gerçekten var olduğu, fakat artık çökmekte olduğudur. Eskiden insanlar sınıf, ideoloji, mahalle, sendika veya ortak siyasal projeler etrafında örgütlenebiliyordu. Ancak medya ve tüketim kültürü bu yapıları eritmiştir. Ortaya çıkan şey aktif yurttaş toplumu değil, sessiz kitlelerdir. Toplumsal ilişki tamamen yok olmamış ama içi boşalmıştır. İnsanlar hâlâ bağlantı içindedir fakat bu bağlantılar derin anlam üretmez. Böylece toplumsal, kendi aşırı büyümesi içinde patlayarak kitlesel bir atalete dönüşür.
XII. SONUÇ
Yazarın dili genellikle provokatif ve zaman zaman da rahatsız edici. Göçmenleri, kadınları veya suçluları “tümör” diye nitelendirmesi, aşağılamaya çalışmaktan çok, sistemin tam anlamıyla absorbe edemediği (toplumsallaştıramadığı) unsurlar olarak gördüğü şeklinde düşünülebilir. Yani burada biyolojik veya ahlâkî bir hakaretten ziyade, işlevsel/metaforik bir analiz olduğu söylenebilir. Ona göre modern sistem herkesi standartlaştırmak ister; fakat bazı gruplar bu bütünleşmeye tam uymaz ve sistem için “fazlalık” üretir. Baudrillard bu durumu çoğu zaman ironik ve sert metaforlarla anlatıyor. Ancak kullandığı dilin etik açıdan problemli ve kolayca yanlış anlaşılmaya müsait olduğu da inkâr edilemez.
“Toplumsal” ve “kitle” kavramları kitabın ana metni içerisinde zaman zaman okuru farklı düşünce labirentlerine yönlendiriyor. Bu konuda kavram karmaşasına düşmemek için ben kendime şu soruyu sormayı tercih ettim: "Şu an gördüğüm bu kalabalık, ortak bir amaç için mi bir arada (Toplumsal), yoksa sadece orada öylece durup kendisine sunulanı tükettiği için mi (Kitle)?"
Baudrillard’ın kitap genelindeki duygudan bağımsız, hattâ yer yer insan doğasını küçümseyen yaklaşımı "nihilist" (hiççi) gelebiliyor. Aslında olumlu yönden bakarsak; yazarın bu üslubunun modern toplumu bir tür "bitkisel hayatta" görmesinden kaynaklandığını söylemek mümkün.
Yazarın özümsemekte ve kabullenmekte oldukça zorlandığım kabullerinden biri simülasyonda adeta rehin kalmış kitlelerin bu duruma direnç göstermek amacıyla tepkisiz kalması. Tepkisizliğin bu duruma bir çözüm ya da direnç sağlayacağına inanmak oldukça zor. Evrensel ve ahlâki değerlerin, hukukun üstünlüğünün (üstünlerin hukukunun değil), adaletin, hak ve özgürlüklerin, fırsat eşitliğinin etrafında yapılandırılacak toplumsal bir uzlaşı, bilinç, farkındalık, aydınlanma olmaksızın böyle tepkisel yaklaşımlarla sorunlardan kurtulmak ne kadar mümkün olabilir?
Tüm sert, duygudan uzak ve provokatör görünen üslubuna rağmen Baudrillard’ın “her şey bitti” edalarında bir nihilist olduğunu söylemek çok da doğru değil; fakat bilinçli olarak aşırı ve sarsıcı bir dil kullanarak okuru rahatsız etmeyi, modern toplumun görünmeyen taraflarına dikkat çekmeyi amaçladığını düşünmek muhtemelen daha doğru bir yaklaşım. Bugünkü toplumların boğuştuğu sorunlar (popüler kültürün estetik, tüketim, harcama dayatmaları, uluslararası antlaşmalar hiçe sayılarak sınır ve demografik yapı değişikliğini öngören savaşların keyfî olarak çıkarıldığı yetmiyormuş gibi, katliam, soykırım ve diğer insanlık suçlarının 21. yüzyılda hâlâ varlığını sürdürmesi, bölgesel bloklaşmanın tetiklediği güç mücadeleleri, vb.) düşünüldüğünde, bazı teşhislerinin şaşırtıcı ölçüde isabetli olduğu söylenebilir. Ancak bu sefer de Baudrillard’ın çoğu zaman çözüm önermediğini; okuru yoğun bir karamsarlık hissi içindeki bir metinle baş başa bıraktığını görüyoruz. Modern toplumun görünmez krizlerini en sert biçimde teşhis etse de teşhisin yanında uygulanması gereken tedavi yollarını göstermekten uzak bir metin…
Teşhis de elbette önemli bir katkı ama çözüm yolları bulmak adına bu kitabın; çapraz, ileri okumalarla, hattâ dayattığı karamsarlığı dengeleyecek karşı argümanlara sahip benzer konulu çalışmalarla desteklenmesi gereken bir çalışma olduğunu son tahlilde söyleyebilirim. Okumamış olmakla birlikte 
Gösteri Toplumu, 
Akışkan Modernite ve 
İletişimsel Eylem Kuramı adlı kitaplara dair değerlendirmeleri okuduğumda, bu kitapların yazdığım sırayla okunmasının Sessiz Yığınların Gölgesinde’ye karşı biraz daha umut ve çözüm vadeden bir eylem olabileceği düşüncesine vardım. (Bu kitapları okumuş olan okurların değerlendirmelerini yorumda alabilirsem sevinirim.)
Keyifli, aydınlatıcı, faydalı okumalar dilerim.
Sessiz Yığınların Gölgesinde: Toplumsalın Sonu, yazarı Jean Baudrillard'ın oldukça sert, hatta tahrik edici üslubu nedeniyle bana çok da keyifli bir okuma deneyimi sunmadı. Belki de konusu toplum ve insan olan her şeyin günümüzde aynı zamanda birer sorunlar yumağı haline gelmiş olması, uyandırma ve çözüme yönlendirme adına böyle sert çıkışları gerektiriyordur; kim bilir?..
Bu nedenle kendi yorumumdan daha önce kitabın ana metninde yer alan hususlardan gözüme çarpanları yazarın kendi ifadelerine yakın kelimelerle başlıklar halinde sıralayıp, sonuç kısmında kendi değerlendirmemi yapacağım.
I. “Toplumsal” ve “kitle”
Jean Baudrillard için “toplumsal”, bireylerin anlamlı ilişkiler, temsil mekanizmaları, ideolojiler ve ortak amaçlar etrafında örgütlenebildiği kollektif bilince sahip ve dinamik bir yapıyı ifade etmekte. “Kitle”ise; artık temsil edilmek istemeyen, ideolojik çağrılara cevap vermeyen, edilgen ve yoğun bir yığın. Toplumsal yapı anlam üretmeye çalışırken, kitle ise bu anlamı emen, nötralize eden ve etkisizleştiren pasif, edilgen ve bilinçsiz bir kalabalık konumunda. Dolayısıyla “kitle”, toplumsalın başarısı değil, çöküşü anlamına gelmekte.
II. “Sessiz çoğunluk”
Sessiz çoğunluğu, aktif siyasal özne olmaktan çıkmış; tepki vermeyen, örgütlenmeyen ama sistemi görünmez biçimde etkileyen kitle olarak tanımlamak mümkün. Bu kitle (sessiz çoğunluk), sistemin mesajlarını tüketmekte ama onları içselleştirmek yerine etkisiz hale getirmekte. (Örneğin propaganda, anketler, seçim kampanyaları veya medya çağrıları, kitle üzerinde beklenen bilinçlenmeyi değil çoğu zaman kayıtsızlığı üretir. Sessizlikleri pasiflik gibi görünür; fakat Baudrillard bunu bir tür “direniş” olarak yorumlar. Çünkü kitle, kendisini tanımlamak isteyen siyasetçilerin, sosyologların ve ideologların beklentilerine cevap vermez.)
Bu grupla etkileşim kurmak zor çünkü onlar klasik politik özne gibi davranmıyorlar. Ne tam destek veriyor ne açık biçimde karşı çıkıyorlar. Hükümet açısından bu bir sorun olabilir aslında: yönetmek için halkın ne istediğini bilmek gerekir ama ya sessiz çoğunluk sürekli belirsizlik üretiyorsa?... Böyle bir resimde; anketler ve istatistikler bile bu sessizliği tam çözemediği için iktidarın sürekli simülasyon üretmek zorunda kalması söz konusu. Sessiz çoğunluğun avantajı, sistem tarafından tamamen yönlendirilememesidir. Dezavantajı ise gerçek siyasal dönüşüm kapasitesinin de zayıflamasıdır; çünkü aktif dayanışma ve ortak mücadele de kaybolur. Sonuçta toplum, konuşan yurttaşlardan çok veri tüketen seyircilere dönüşür.
III. Simülasyon bağlamında ideal toplum, hukuk, etik vb. kavramların yeri
Baudrillard doğrudan “etik yoktur” ya da “adalet anlamsızdır” demese de modern toplumun bu kavramları giderek birer “simülasyon” haline getirdiğini savunuyor. Yani hukuk, demokrasi, insan hakları veya erdem gibi kavramlar çoğu zaman gerçek dönüşüm üretmekten çok sistemin meşruiyetini sürdürmeye yarayan göstergelere dönüşmüş durumda. İnsanlar artık bu değerleri yaşamak yerine onların görüntüsünü dolaşıma sokmakta. Baudrillard bu değerleri sorun olarak görmese de, onların içinin boşalmasından şikâyet etmekte. Kısacası, hakikat yerini “hakikat efekti”ne bırakmıştır (hipergerçeklik).
IV. Hipergerçeklik
Hipergerçeklik terimini, gerçeğin yerini modellerin, imgelerin ve simülasyonların aldığı durum olarak ifade etmek mümkün. Böyle bir durumda; insan artık gerçekliği doğrudan deneyimlemek yerine medya, reklam, ekran ve semboller aracılığıyla yaşıyor. Simülasyon o kadar güçlü hale geliyor ki gerçek ile kurgu arasındaki fark da zamanla siliniyor. Baudrillard’a göre modern insan çoğu zaman “gerçeğin kendisiyle” değil, gerçeğin kopyalarıyla ilişki kurmaktadır.
V. Sosyalizm ve sosyoloji eleştirisi
Baudrillard kapitalizmin yanısıra, klasik sosyalizmi de eleştiriyor. Ona göre sosyalizm çoğu zaman üretim mantığını sorgulamak yerine sadece üretimin kimin kontrolünde olacağını tartışmıştır. Yani kapitalizmin üretim, ilerleme ve emek merkezli varsayımlarını büyük ölçüde paylaşmıştır. Bu nedenle Baudrillard, Marksizmin modern toplumun simülasyon ve tüketim boyutunu yeterince anlayamadığını düşünür. Eleştirisi daha çok, tüm modern ideolojilerin aynı toplumsal mantığı yeniden üretmesi üzerinedir. Benzer biçimde sosyolojiye de kuşkuyla yaklaşır çünkü sosyoloji hâlâ “toplumsal” diye sağlam bir gerçeklik varmış gibi davranmaktadır. Baudrillard ise tam tersine toplumsalın çözülmekte olduğunu iddia eder. Bu yüzden sadece ideolojilerin değil, modern düşünmenin temel varsayımlarının da yazarın hedefinde olduğunu söyleyebiliriz.
VI. Toplumsallığın gerekliliklerinden bir haline gelen “artık üretimi” (ve yok edilmesi”)
Baudrillard’a göre modern toplum sürekli olarak ihtiyaçtan fazla üretmekte: daha fazla mal, daha fazla medya içeriği, daha fazla veri, daha fazla söylem… Bu bağlamda; yalnızca ekonomik fazla değil; tüketim, bilgi, gösteri, kurum ve sembol fazlası olan unsurları da yazar “artık” olarak nitelendirir. Ancak bu fazlalığın sürekli dolaşıma sokulup tüketilmesi gerekir. Çünkü sistem durursa ekonomik ve toplumsal yapı da çöker. Bu nedenle toplum sadece üretimle değil, aynı zamanda üretilen fazlalığın harcanması ve eritilmesiyle ayakta kalır. “Toplumsal olmak”, bu dev dolaşıma katılmak anlamına gelir.
VII. Modern toplumun “yararsız tüketim”e dayalı yapısı
Baudrillard klasik faydacılığı tersyüz ederek; insanlar çoğu zaman yalnızca ihtiyaçlarını karşılamak için tüketmeyip; kimlik, statü, aidiyet ve anlam üretmek için de tükettiği düşüncesinde. Ona göre; pahalı bir marka, lüks tatil veya gereksiz görünen teknolojik ürün, pratik faydadan çok sembolik değer taşır. Sistem de tam olarak bu sembolik tüketim üzerinden işler. “Yararsız” tüketim ekonomik açıdan israf gibi görünse de bireye toplumsal kimlik kazandırır. İnsan kendisini tüketim yoluyla ifade ettiğini düşünür. Böylece birey sisteme entegre olur ve yaşamına bir yön verilmiş hisseder. Baudrillard’a göre modern toplumun temel mekanizması budur: anlam üretimi bile tüketim üzerinden gerçekleşir.
VIII. “Nesnel ısraf”, “kullanım değeri”, “gerçeklik ilkesi” kavramları
“Kullanım değeri”, bir nesnenin pratik işe yararlılığıdır; örneğin bir montun sizi sıcak tutması. Ancak modern toplumda nesneler çoğu zaman kullanım değerinden çok sembolik/statü değeri için tüketilir.
“Nesnel ısraf”, sistemin bilinçli biçimde fazla üretim ve tüketim yaratmasıdır. Reklamlar, moda döngüleri ve sürekli yenilenen teknolojiler bunun örneğidir. İnsanlar ihtiyaç duymadıkları halde tüketmeye yönlendirilir. Buna rağmen sistem, bu tüketim çılgınlığını “normal gerçeklik” gibi sunar.
“Gerçeklik ilkesi” insanların toplumsal düzenin doğal ve mantıklı olduğuna inanmasını sağlayan temel çerçevedir. Baudrillard’a göre israf aslında sistemi ayakta tutar çünkü ekonomi sürekli dolaşım ister. İdealistler bu durumu ahlâken eleştirse de sistem tam da bu “gereksiz tüketim” sayesinde çalışır. Yani paradoks şudur: Gerçek ihtiyaçlar değil, çoğu zaman yapay ihtiyaçlar ekonomiyi ve toplumsal düzeni sürdürür.
IX. Toplumsal ve "artık" ilişkisi
Baudrillard’a göre toplumsal düzen, sürekli “artık” üretir: fazla mal, fazla enerji, fazla bilgi, fazla nüfus, fazla gösterge… Bu artık yalnızca ekonomik değil, kültüreldir de. Toplum bu fazlalığı yönetebildiği sürece işler. Ancak artık büyüyüp kontrol edilemez hale geldiğinde sistem kriz üretir. Dolayısıyla toplumsal yapı, artığın hem üreticisi hem de tüketicisidir.
X. Baudrillard’a göre terör ve kitle ilişkisi
Baudrillard terörü yalnızca fiziksel şiddet olarak değil, sistemin kendi aşırılıklarına verdiği bir tepki olarak görür. Terör, küresel sistemin mutlak düzen ve kontrol iddiasını bozan sembolik bir kırılmadır. Kitleler çoğu zaman bu olayları pasif biçimde izler; ancak medya sayesinde terör büyük bir simgesel etki üretir. Modern toplumda olayın kendisinden çok görüntüsü dolaşıma girer. Terör de bu medya mantığını kullanarak etkisini büyütür. Sistem yaşamın her alanını denetim, iletişim ve simülasyon yoluyla düzenlemeye başladıkça, ona yönelen sembolik tepkiler de daha uç ve yıkıcı hale gelir. Bu nedenle terör, modern sistemin dışındaki bir anomali değil, kısmen onun yan ürünüdür.
XI. Toplumsalı ve toplumsal ilişkiyi tanımlama çabaları kapsamında yazarın üç temel varsayımı
1. Toplumsal ve dolayısıyla "toplumsal ilişki" diye bir şey asla var olmamıştır. İlk görüşe göre aslında hiçbir zaman gerçek anlamda “toplumsal” diye bir şey olmamıştır. İnsanlar her dönemde dağınık çıkarlar, semboller ve iktidar ilişkileri içinde yaşamıştır; “toplum” fikri ise modern bir kurgudur.
2. Toplumsal diye bir şey her zaman var olmuştur. İkinci görüş bunun tersidir: Toplumsal her zaman vardır ve modern çağda daha da gelişmiştir. İletişim ağları, kurumlar, devlet mekanizmaları ve medya sayesinde insanlar hiç olmadığı kadar birbirine bağlanmıştır.
3. Toplumsal diye bir şey var olmuştur ancak artık öyle bir şey yoktur. (Bir başka deyişle; toplumsalın kitleler içinde için için patlaması) Baudrillard’ın en çok üzerinde durduğu bu üçüncü görüş ise toplumsalın gerçekten var olduğu, fakat artık çökmekte olduğudur. Eskiden insanlar sınıf, ideoloji, mahalle, sendika veya ortak siyasal projeler etrafında örgütlenebiliyordu. Ancak medya ve tüketim kültürü bu yapıları eritmiştir. Ortaya çıkan şey aktif yurttaş toplumu değil, sessiz kitlelerdir. Toplumsal ilişki tamamen yok olmamış ama içi boşalmıştır. İnsanlar hâlâ bağlantı içindedir fakat bu bağlantılar derin anlam üretmez. Böylece toplumsal, kendi aşırı büyümesi içinde patlayarak kitlesel bir atalete dönüşür.
XII. SONUÇ
Yazarın dili genellikle provokatif ve zaman zaman da rahatsız edici. Göçmenleri, kadınları veya suçluları “tümör” diye nitelendirmesi, aşağılamaya çalışmaktan çok, sistemin tam anlamıyla absorbe edemediği (toplumsallaştıramadığı) unsurlar olarak gördüğü şeklinde düşünülebilir. Yani burada biyolojik veya ahlâkî bir hakaretten ziyade, işlevsel/metaforik bir analiz olduğu söylenebilir. Ona göre modern sistem herkesi standartlaştırmak ister; fakat bazı gruplar bu bütünleşmeye tam uymaz ve sistem için “fazlalık” üretir. Baudrillard bu durumu çoğu zaman ironik ve sert metaforlarla anlatıyor. Ancak kullandığı dilin etik açıdan problemli ve kolayca yanlış anlaşılmaya müsait olduğu da inkâr edilemez.
“Toplumsal” ve “kitle” kavramları kitabın ana metni içerisinde zaman zaman okuru farklı düşünce labirentlerine yönlendiriyor. Bu konuda kavram karmaşasına düşmemek için ben kendime şu soruyu sormayı tercih ettim: "Şu an gördüğüm bu kalabalık, ortak bir amaç için mi bir arada (Toplumsal), yoksa sadece orada öylece durup kendisine sunulanı tükettiği için mi (Kitle)?"
Baudrillard’ın kitap genelindeki duygudan bağımsız, hattâ yer yer insan doğasını küçümseyen yaklaşımı "nihilist" (hiççi) gelebiliyor. Aslında olumlu yönden bakarsak; yazarın bu üslubunun modern toplumu bir tür "bitkisel hayatta" görmesinden kaynaklandığını söylemek mümkün.
Yazarın özümsemekte ve kabullenmekte oldukça zorlandığım kabullerinden biri simülasyonda adeta rehin kalmış kitlelerin bu duruma direnç göstermek amacıyla tepkisiz kalması. Tepkisizliğin bu duruma bir çözüm ya da direnç sağlayacağına inanmak oldukça zor. Evrensel ve ahlâki değerlerin, hukukun üstünlüğünün (üstünlerin hukukunun değil), adaletin, hak ve özgürlüklerin, fırsat eşitliğinin etrafında yapılandırılacak toplumsal bir uzlaşı, bilinç, farkındalık, aydınlanma olmaksızın böyle tepkisel yaklaşımlarla sorunlardan kurtulmak ne kadar mümkün olabilir?
Tüm sert, duygudan uzak ve provokatör görünen üslubuna rağmen Baudrillard’ın “her şey bitti” edalarında bir nihilist olduğunu söylemek çok da doğru değil; fakat bilinçli olarak aşırı ve sarsıcı bir dil kullanarak okuru rahatsız etmeyi, modern toplumun görünmeyen taraflarına dikkat çekmeyi amaçladığını düşünmek muhtemelen daha doğru bir yaklaşım. Bugünkü toplumların boğuştuğu sorunlar (popüler kültürün estetik, tüketim, harcama dayatmaları, uluslararası antlaşmalar hiçe sayılarak sınır ve demografik yapı değişikliğini öngören savaşların keyfî olarak çıkarıldığı yetmiyormuş gibi, katliam, soykırım ve diğer insanlık suçlarının 21. yüzyılda hâlâ varlığını sürdürmesi, bölgesel bloklaşmanın tetiklediği güç mücadeleleri, vb.) düşünüldüğünde, bazı teşhislerinin şaşırtıcı ölçüde isabetli olduğu söylenebilir. Ancak bu sefer de Baudrillard’ın çoğu zaman çözüm önermediğini; okuru yoğun bir karamsarlık hissi içindeki bir metinle baş başa bıraktığını görüyoruz. Modern toplumun görünmez krizlerini en sert biçimde teşhis etse de teşhisin yanında uygulanması gereken tedavi yollarını göstermekten uzak bir metin…
Teşhis de elbette önemli bir katkı ama çözüm yolları bulmak adına bu kitabın; çapraz, ileri okumalarla, hattâ dayattığı karamsarlığı dengeleyecek karşı argümanlara sahip benzer konulu çalışmalarla desteklenmesi gereken bir çalışma olduğunu son tahlilde söyleyebilirim. Okumamış olmakla birlikte Gösteri Toplumu, Akışkan Modernite ve İletişimsel Eylem Kuramı adlı kitaplara dair değerlendirmeleri okuduğumda, bu kitapların yazdığım sırayla okunmasının Sessiz Yığınların Gölgesinde’ye karşı biraz daha umut ve çözüm vadeden bir eylem olabileceği düşüncesine vardım. (Bu kitapları okumuş olan okurların değerlendirmelerini yorumda alabilirsem sevinirim.)
Keyifli, aydınlatıcı, faydalı okumalar dilerim.
Sessiz Yığınların Gölgesinde: Toplumsalın SonuJean Baudrillard · Doğu Batı Yayınları · 2019726 okunma
··
135 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.