İsmayıl.
@ismayilkhan
Müəllim
PhD candidate/Philosophy
Azerbaijan, Baku
175 okur puanı
Mayıs 2022 tarihinde katıldı
Şu anda okuduğu kitaplar
Ekzistensializm1000Kitap
Jan Pol Sartrın "Ekzistensializm" kitabı olduqca maraqlı məlumatları ehtiva etməkdən ziyadə, bir neçə dilemma ilə səsləşir, çünki bu kitabda Sartr birbaşa tənqidləri cavablandırıb (sonradan kitab halına salınan mühazirə mətnidir). Kitabda əsasən iki nüans diqqətimi çəkdi: hiss və subyektivlik.
Jan Pol Sartrın iddiasına əsasən hiss o zaman qiymətli xarakter daşıyır ki, o fəaliyyət ilə ekvivalentlik təşkil etsin. Olduqca maraqlı düşüncədir. Belə ki, hər hansısa bir hissin qarşı tərəfə ötürülməsi üçün iki vasitə əsas rola malikdir: dil və fəaliyyət. Burada Sartr fəaliyyəti ön plana çəkərək əslində dilin hər hansısa bir hissin ifadəsi üçün əsas rola malik olmadığını qeyd etməkdədir. Fəaliyyət isə əksinə, hissin ifadəsi üçün birbaşa sübutdur.
İkinci olaraq Sartr, insanın özünü inşa etməsin zəruriliyini vurğulamaqdadır. Yəni bir insan dünyaya göz açdığı andan qorxaq və ya cəsarətli olmur, onun böyüdüyü mühit və özünü yetişdirməsi onu qorxaq və ya cəsarətli edən əsas faktordur. Lakin Sartr subyektivliyin həddini çox incə sərhədlə ayırd edir. Sartr qeyd edir ki, hər hansısa bir şəxsin ağıllı, qısqanc, paxıl və ya güclü olmasının əsas zəminini bir başqası təmin edir. Yəni insan əslində başqaları vasitəsilə öz mənini inşa edir.
Nəticə etibarilə, Sartrın bu iki düşüncəsi olduqca böyük əhəmiyyətə malikdir. Hissin sübutu fəaliyyət, mənin yaradıcısı isə başqasıdır.
Reklam
Godotu gözləmək, azadlıq və ədaləti gözləməkdir.
Godotu gözləmək, xoşbəxtliyi gözləməkdir.
Godotu gözləmək, rifah dolu həyatın gələcəyini gözləməkdir.
Godotu gözləmək, onu gözləməkdir.
Godotun əvəzinə hər bir fenomeni (anlayışı) yerləşdirə bilərik. Godot bizim üçün sadəcə bir ümid deyil, Godot bizim üçün həyatın mənasıdır. Hər bir din, hər bir dünyagörüşü insanın həyatına bu cür məna qatmaqdadır. Diqqətlə nəzər yetirsək Godotu gözləyən insanların saysız-hesabsız olduqlarını görərik. Çünki Godot xilasedicidir. Godot saflığın, paklığın və ülviliyin rəmzidir. Lakin anlamadıq, Godot heç vaxt gəlməyəcək, çünki Godot bizim şüurumuzdan kənarda mövcud deyil. Bizlər sadəcə Godotu gözləyərək vəfat edəcəyik...
Con Lokkun tolerantlıq müstəvisində yazmış olduğu bu kitabda əqli nəticələrdən daha çox saf istəklərə yer verildiyinin şahidi oldum. Belə ki, Con Lokk dövlət və cəmiyyət nəzdində hər bir dinin digərinə qarşı hörmət bəsləməsinin zəruri olduğunu qeyd etməkdədir. Lakin burada zəmin olaraq qəbul edilən kommunal təşkilatlanmalar mövcudluğu etibarilə digərlərinə qarşı tolerant yanaşa bilməzlər. Con Lokkun qeyd etdiyi düşüncə sadəcə fərdi dünyagörüşü baxımından müdafiə oluna bilər. İstər cəmiyyətin, istərsə də dövlətin müəyyən etdiyi konturlar bunun üçün əlverişli deyil. Dövlət sabit və müəyyən ideologiya minvalında mövcudluğunu davam etdirir. Eyni məntiq əsasında, cəmiyyətin daxili çərçivələri müəyyən olmasa onu hansı baxımdan cəmiyyət adlandıra bilərik? Çünki çərçivə iki nüansı müəyyənləşdirir: çərçivənin daxilində qalan hissəni və xaricində qalan hissəni. İstənilən icma bu struktura əsaslanmaqdadır. Bu baxımdan, həm dövlət, həm cəmiyyət baxımından qeyd etmək mümkündür ki, çərçivənin xarici şeytanlaşdırılmadan, çərçivənin daxili müqəddəsləşdirilə bilməz.
Russonun həyatının son illərində yazdığı bu əsər, olduqca dərin düşüncələri özündə ethiva edir. 10 gəzintidən ibarət olan kitabın əsas mövzusu, Russonun artıq özü ilə hesablaşması, təbiəti araşdırması, özünü necə rahatlatacağını anlamasından ibarətdir. Təbii ki, ömrünün son iki ilində yazdığı bu əsərin daxilində, Russonun artıq həyatla, insanlarla mübarizəsinin bitdiyini, sadəcə son illərində həyatdan zövq almağa çalışdığını aydın şəkildə anlayırıq. Qeyd etməliyəm ki, Russo bu əsəri bitirə bilməmişdir. Əsər, o vəfat etdikdən (1778) 4 il sonra çap olunmuşdur. Filosofun bu kitabı insana hədsiz mənəvi zövq verməklə bərabər, insanı öz yaşlılığı barəsində düşünməyə də məcbur edir. Bu qaçahaqaçın mənasız olduğu həyatda, yalnız özümüzlə məşğul olmaq və özümüzdən həqiqətləri gizlətməmək zəruridir.
Kitabın mövzusu olduqca dəyişkən olsa belə, əsas bazis fikir olaraq insanın azad olmaması və kənar təsirlərdən davamlı olaraq asılı olmasıdır. Kitabın mövzusunu dekonstruksiya etsək, olduqca qeyri-məntiqi düşüncələr olduğunun şahidi olacayıq.
İlkin olaraq insanın maşınla eyniləşdirilə biləcəyini qeyd edilir və necə ki maşını (makine) düzəltdikdə onun əsası yox olmursa, dəyərli şeylərdən dəyərli maşınlar, dəyərsiz şeylərdən isə dəyərsiz maşınlar düzəldilə biləcəyi fikri irəli sürülür. İnsanın maşınla eyniləşdirilə biləcəyi müdafiə olunmayacaq qədər dayaz yanaşmadır, çünki insanın intuitiv bilikləri və irrasionallığı mövcuddur.
İkinci növbədə insanın tamamilə kənar təsirlərdən asılı olması fikri var ki, bu fikir məni həqiqətən olduqca düşündürən mövzulardan biridir. Lakin düşünürəm ki, insanın genetikası da onun sosiallığa olan asılılığı qədər vacibdir, mühümdür. Belə ki, genetik cəhətdən əlverişsiz olan bir iş sosiallıq cəhətdən əlverişli olsa belə baş tutmayacaqdır. Mövzunun çərçivəsini genişləndirmədən bu qeyd etdiyim fakt, insanın tamamilə sosiallıqdan asılı olmadığını, insanın psixobiososial varlıq olduğunu göstərir.
Son olaraq isə kitabın düşüncələr silsiləsində irəlilədikcə, xudpəsənd baş personajımız, hər insanın özünə xas vicdanının olduğunu və hər insanın bütün fəaliyyətlərdə ki motivinin yalnız özünə fayda olduğunu qeyd edir. Burada təzad görünsə də, mövzunu biraz daha dərinləşdirib təzadı nümayiş etdirmək istəyirəm. Əsas personajımız qeyd edir ki, bu daxili motiv hər bir fəaliyyətin bazisi olsa da, o bazisi dəyişdirmək olar. Bazis dəyişdirildiyi təqdirdə isə, motiv, cəmiyyət üçün daha xeyirli olan proseslərlə şərtlənə bilər. Lakin burada 2 təzad özü bizə gün kimi aydın olur: ilk növbədə hər şey sosiallıq ilə şərtlənirsə, istər-istəməz insanda sosialıqla
Reklam