Yazar:
Ahmet Aras
Tahmini Okuma Süresi:
6 sa. 2 dk.
Sayfa Sayısı:
213
Basım Tarihi:
Kasım 2018
Yayınevi:
Nûbihar Yayınları
ISBN:
9786055053420
Ülke:
Türkiye
Dil:
Kürtçe
Format:
Karton kapak
Sıralamalar
Reklam
Yorumlar ve İncelemeler
DENGBEJLİK GELENEĞİ
Puan vermedi·213 syf.··
Beğendi
·2020 43. kitabı
·25 saatte okudu
·Okunma: 24 Nisan 2020 19:45
HER MİLLETİN MUTLAKA SÖZLÜ BİR EDEBİYATI VARDIR. SÖZLÜ EDEBİYAT BİR DİLİN BİNLERCE YILLIK HAFIZASIDIR, BİR KÜLTÜR HAZİNESİDİR; BİR MİLLETİN GEÇMİŞİ, KAİNATA, DÜNYAYA,HAYATA, OLAYLARA BAKIŞ AÇISIDIR.
Kürtlerde de çok zengin bir sözlü edebiyat hazinesi mevcuttur; milyonlarca hikaye, masal, ağıt, ninni, destan, bilmece, tekerleme ve daha bir sürü. Hemen her köyde, her ailede mutlaka düşünmeden, kaleme sarılmadan anında doğaçlama ama edebi bir şekilde türkü, destan söyleyebilen, masal hikaye anlatabilen, ağıt yakabilen, her gördüğü şeyle ilgili kafiyeli, redifli (kafiye ve redifin ne olduğunu bilmeden) şiir, tekerleme, bilmece söyleyebilen onlarca insan vardır. Öyle ki elektriğin olmadığı yegane meşgalenin geçim derdiği olduğu o uzun kış gecelerinde (büyük küçük kadın erkek herkes) mutlaka köydeki, mahalledeki bir evde toplanılır, saatler boyu masal, hikaye, destanlar okunur, türküler söylenir. Böylelikle bu eşsiz hazine yüzlerce, binlerce yıl kuşaktan kuşağa günümüze aktarıla gelmiştir. Her türkü, her destan her ağıt bir hazine barındırır bağrında; tarih barındırır, felsefe barındırır, tasavvuf barındırır, inanç barındırır, zihniyet barındırır.
Kürtlerde bu sözlü geleneğin en önemli ürünü DENGBEJLİK GELENEĞİDİR. Yüzyıllardır süre gelen DENGBEJLİK tamamen doğaçlama olarak aşk, savaş, kahramanlık, deprem, sel, göç, yergi ve daha bir sürü konu üzerine söylenen uzun manzum ürünlerdir,- bu ürünlere Kürtçede Stran denilir.- DENGBEJLİK Kürtlerde o kadar sevilir ki her aşiretin, her beyin, her ağanın hatta her köyün mutlaka dengbeji/dengbejleri olur; bu dengbejler ister yaylada, ister ovada, ister savaşta, ister newrozda kısacası hayatın her alanında mutlaka en başa oturtulurdu, himaye edilirdi. Özellikle Dengbejlerde atışma çok sevilirdi, öyle ki Beyler, ağalar dengbejlerini
Sözlü edebiyat bütün edebi eserlerin esin kaynağıdır , kürt edebiyatının günümüze kadar gelmesinde de sözlü edebiyatın yeri yadsınamaz. Kürt sözlü edebiyati da Dengbejlik ile oluşmuştur.
Dengbejlik türkü anlamına gelen "kılam" veya "stran" ile oluşmuştur. Dengbej bu alanda uğraşan kişiye denir. Bu türküler günlük yaşamdan , dönemin kültürel ve tarihi özelliklerinden de bilgi verir.
Dengbejlerin önde gelen isimlerindendir Evdalê Zeynikê.
Evdal kürt halk şairidir. 1800 lü yıllarda ağrıda dunyaya gelmiş, 110 yıl yaşamış birçok tarihi olaya şahit olmuştur ve bu olayları eserlerine yansıtmıştır. köylerdeki illerdeki beyler onu evine davet eder onu büyük bir istekle dinlerlerdi. Evdal gittiği yerlerde sevilmiş sayılmış bir şairdir. karşılaştığı kişileri türkülerine yansıtmış onlari eserlerinde yaşatmış hatta bazen onlarla birlikte türkülerini dile getirmiştir.
Evdal birgün bir ermeni köyüne gider ve orada kendisini tanimayan bir ermeni kızına kılam ( turku) okur. okuduğu türküde kürtçe , türkçe , arapça , farsça ve ermenice kelimelerle aşkı , sevmenin güzelliğini dile getirir. .
Dengbej Evdal doğduğu yerde kalmamış ve onun mal mülk edinme derdi olmamıştır. bunu türkülerinde de dile getirmistir. "
wezê nemînim li dunyayê"
( bu dünyada kalmayacağım)
Evdal sadece günlük yaşamdan kendinden değil tarihten savaştan da bahsetmiştir eserlerinde. Osmanli devleti 1865 yılında Adana yöresindeki Kozanoğlu isyanını bastirmak için büyük bir askeri güç gönderirken Sürmeli mehmet paşadan da destek istemişti. Sürmeli M. Paşa ünlü ishak paşanın torunu ve dönemin Eleşkirt Beyi' dir.
Mehmet Paşa askerleriyle kozan üzerine giderken yanında Evdal i da götürür. Evdal ın orada ünlü Türk ozani Dadaloğlu ile karşılaştığı bilinir. Evdal bu savaşı ' wey xozane' adli eserinde dile
Evdalé Zeyniké·213 syf.·Kültür-Sanat
10/10
2020 80. kitabı
Evdalê Zeynikê, umrekî dirêj derbas kiriye. Dibêjin ji sed salî zêdetir umir kiriye. Tê zanîn ku Evdal di sala 1913an de wefat kiriye. Wê wextê em dikarin bibêjin, Evdalê Zeynikê di serê salên 1800an de hatiye dunyayê.
Evdalê Zeynikê, di warê dengbêjiyê de pîr û pêşrew e. Di zargotina Kurdî de dengbêjê herî kevnar ku stranên wî gihîştibin heta roja îro Evdalê Zeynikê ye. Gelek dengbêjên hêja bi rêzê, stranên Evdal wekî gezo ji ser zimanê xwe nexistine û gihandine roja me.
Evdalê Zeynikê hê di saxiya xwe de di nav gel de bûye efsane. Pirs û gotinên wî, wekî derbûmeselan, wekî gotinên pêşiyan têne gotin. Evdal li ser dengbêjên li pey xwe jî gelek tesîr kiriye. Dengbêjiya Serhedê jî li ser hîmên ku wî danîne bilind bûye.
Evdalé ZeynikéEdebiyat
Navê Evdalê Zeynikê li gellek cara ber guhê me ketîye. Lê heta naha min ev qas nizani bu jîyana wî. Evdal sedi zêde ûmir kirîye. Si salî da ser xewne kî dest Dengbêjî kirîye. Li ser çîyan, ser erdê, avê, ser roj û şeva Evdal distirîye. Li bona wê Homerosê Kurda dibêjin û isa tê zanin. Li jîyana wi pir xedar derbas bîye. Pir geryaye çi ditîve li ser da kilam gotîye. Xwe jî gotîye ; gotinê min mîna zêrê zere. Li bin erdê da jî narize. Kılamên wi, jiyana wi, dîtîn-gotinên wi ji bo çand a Kurdan pir girîng e.
Di serî da bêjim dest û lêngê Kek Ahmed Aras sax be .
Ji bo wî ev berhem kiriye kîsê kurmanciyê.
Min ji berê va li ser Evdal gelek tişt bihîstin gelek tişt xwendin lê wekî vî berhemê berfireh , sîstematik û kronolojîk nîn bûn .
pirtûka Memed ûzûn jî xweş bû lê ev qasî berfireh nînbû.
Kek ehmed wan salên meriva newirî bigota em kurd in (salên 60-70) li serhedê digere û bo kitêbeke kurmancî binivîse ji nas û malbata Evdal digere û agahiyan berhev dike. Ji ber vê jî hin mirov ji tirsana jê re xeber nadin mixabin. Her çiqas astengî , zor û zehmetî ditibe jî wî nêzika 65 kesî guhdarî kiriye û ji gelek berhemên din jî istîfade kiriye.
Welhasil ev kitêp mîna avê diherike û xwe bi xwe dide xwendinê (qurbana devoka serhedê bim :))
Gava meriv dixwîne baştir fehm dike ew klamên dengbêjiyê,gelek ê evdal in ( metê , şêx silê, hozandaxê , temo lawo, wey dil şerê Tarxan û hwd).
Ew klamên dengbêjên me yên bi nav û deng digotin pirranî ji sînga evdal derketine paşê belav bûne. Dengbêjên piştî wî hatine dinê bi meqam û terzên wî klam gotine. (Şakiro, reso, huseyno, xarpetî Xaco, Şeroyê Biro, Kazo û hwd.)
Evdal şair bûye, xweş şaîr bûye dengbêj bûye xweş dengbêj bûye. Li derû dorê xwe dinêrî û ji qefesa xwe klam derdixistin.
Çend bendên evdal li jêr datînim welleh xweş levhanîye billeh xweş levhaniye
Gulê dibê :
Evdal merûmo çavê minê reş in reş bela ne
Minê rojê sê cara bi kilê subhanê kilda ne
Gelek dengbêjên mîna te ji bo min jinê xwe berdane
Evdal dibê:
Heyla gulê ez hatim Xamûrê lê ha li hember e
Minê bala xwe dayê gulê yeke bejnzirav e gerden zer e
Minê sond xwarye bi încîla Îsa bi qurana pêxember e
Bi sirê sibê re gulê wê boxçê xwe hilde bi min re were
———
Evdal digo: Şêx Silê Dîdem e xweş dîdem e
Alîkî me Uris e yek rom e yek ecem e
Sîngê min kitûka şaîr û dengbêja ye zarê
Yazar Hakkında
Ahmet ArasYazar · 5 kitap
Ahmet Aras 1944 yılında Erzurum'un Karayazı ilçesinde dünyaya geldi. Atatürk Üniversitesi İşletmecilik Fakültesini bitirdi. 1965-66 yıllarında siyasi nedenlerle Erzurum'da hapis yattı. Siyasi çalışmalarını 1971 yılına kadar TİP içinde yürüttü. Bu dönemde Kürt sorunu üzerine yazıları çeşitli dergilerde yayınlandı. 1971, 12 Mart darbesinden sonra tutuklanmak istenince yurtdışına
çıktı. İsveç'e yerleşerek 1978 yılına kadar orada öğretmenlik yaptı. Yurda döndükten sonra, o zaman iş başında bulunan Ecevit hükümeti tarafından
pasaportu alınarak yurtdışına çıkışı engellendi. 1980 darbesinden sonra tekrar tutuklandı. Aras, ilk gençlik yıllarından itibaren Kürt folkloru üzerine
araştırmalar yaptı. Bu konudaki yazılan değişik dergilerde yer aldı. Kerr û Kulık ve Slyabend û Xece adlı Kürt destanları 1993 yılında yayınlandı.
Kerr û Kulık 1995'te İsviçre'de Almanca olarak basıldı. Evdale Zeynike adlı çalışması 1996 yılında Kürtçe olarak yayınlandı. Aras evli ve bir çocuk
babasıdır ve İzmir'de yaşamını sürdürmektedir.
