Ayrılırken Kumandan elimi avucunda uzun zaman tuttu ve yüzüme bakarak hazin bir sesle şöyle konuştu: "Halil, Irak'a gideceksin. Bağdat'ı kurtaracaksın ama Erzurum düşecek.." Yusuf Kâmil'le birbirimizden ağlaşarak ayrıldık.
Birkaç gün yanımızdaki canlı koyun ve sığırları keserek geçindik . Ama ondan sonra da mutlak bir açlığa düştük. kaldı ki tuzumuz da bitmişti. Gıdasızlık yüzünden hastalıklar baş gösterdi. Yollar etrafında gizlenen Kürtler ise geride kalanları vuruyor silahlarını alıyordu.
Bu şartlar içinde, ilk çağda ve bu bölgelerde geçen 10.000'lerin ricatı hikayelerini düşünüyordum. Tabi bazı sert tedbirler aldırdım. İlk gün dört Kürt'ü diğerlerine ibret olmak üzere ağaçlara astırdım.
Evet. Sarıkamış çok fena netice vermişti. ordu erimişti. Birinci Dünya Harbi'nde Türkiye veya Enver hakkında yazı yazanlar ve konuşanlar Birinci Dünya Harbi'ne girişimiz ile Sarıkamış Hareketi'ni Enver'in iki büyük hatası olarak yazarlar. Fakat bu mevzuların incelenmesi, bu hatıralar çerçevesinin dışında kalacaktır.
Enver'le maiyeti ve bu arada Alman Bronzar Paşa6 Sarıkamış Savaşı'ndan dönüyorlardı. Enver'i ve etrafındakileri yorgun ve çok durgun buldum. Sarıkamış'ta bozulmuştuk. Sarıkamış'ta III. Ordu hemen tamamen erimişti.
6 Friedrich Bronsart von Schellendorf (1864-1950) (H.N.)