Sarıkamış'tan sonra Enver Paşa, artık hürriyet kahramanı Enver Bey değildir. Şair ve yazar Süleyman Nazif'in dediği gibi: «Enver Paşa, Enver Beyi öldürmüştü!» sözünde, gerçeğin büyük bir payı vardır...
Dünya harbe giriyordu ve nihayet harbin kucağına sürüklendi. Şu kanlı, karanlık ve neler getireceğini önceden hiç kimsenin kestiremediği Birinci Dünya Harbine. Osmanlı Devleti de bu harbin çukuruna gözü kapalı sürüklendi ve o çukurda boğularak öldü.
İhtilâl, asi evlat gibidir. O bizim eserimizdir ama, bizim emrimizde değildir. Kendi kanunlarına göre yürür ve bizi tökezletebilir. Hele ihtilâlin ardından savaş ve yenilgi gelirse, bu yenilgi ihtilâlin ya sonu, ya da soysuzlaşması olur.