En basit, doğal örnek şudur: Eğer kainatta "su" diye bir şey olmasaydı, Allah bizi yaratırken içimize "susama" hissini koymazdı. Susuyorsan, su vardır. Sonsuzluk istiyorsan, ahiret vardır. Affedilmek istiyorsan, af vardır.
🎓 Kādî Abdülcebbâr'dan Mutezile'nin Temel Prensibi
📜 Metin
أَوَّلُ مَا يَجِبُ عَلَى الإِنْسَانِ النَّظَرُ.
🇹🇷 Türkçe Anlamı
"İnsana farz (gerekli) olan ilk şey, Nazar'dır (akli araştırma/istiklâl)."
📍 Kaynağı
Bu ifade, Kādî Abdülcebbâr'ın (ö. 1025) Mu'tezile mezhebinin temel prensiplerini anlattığı meşhur eseri Şerhu'l-Usûli'l-Hamse (Beş Esas'ın Şerhi) kitabının hemen başında yer alan giriş cümlesidir.
Yaratılış mefhumu aslında özgürlük meselesidir.... Zımnen ya da açıkça Tanrı’yı kabul etmiş olursunuz. Çünkü özgürlük yalnızca yaratılış eylemi ile saptanabilir.
özgürlüğün, bireyin kendi içindeki veya dışındaki nedenlerle belirlenmiş olmasının zıttı olduğunu ileri sürer. Eğer insan gerçekten özgür ve sorumlu bir varlıksa, bu özgürlük, ancak onu yaratmış olan bir varlığın (Tanrı'nın) varlığıyla mutlak olarak garanti altına alınabilir. Aksi takdirde, varoluşu tamamen rastlantısal ve belirlenmiş fiziksel-kimyasal süreçlerin ürünü olurdu.
Zevk almaya çalışmak ve acıdan kaçmak... Materyalist düşüncenin iki büyük temsilcisi, antik dönemde Epikür, Batı’da d'Holbach, hayatı ve yalnızca insani değil, hayvani davranışın da nihai temellerini bu özlü cümle ile tanımlamaktadırlar.
Bu alıntı, kitabın eleştirdiği materyalist felsefenin temelini ortaya koyar: tüm canlı eylemleri, hatta insan eylemleri bile, en basit biyolojik dürtülere (haz alma ve acıdan kaçınma) indirgenir. Bu indirgeme, insanın hayvanlardan ayıran tüm ruhsal ve ahlaki farklılıkları ortadan kaldırmayı hedefler.