Bu kitap, İslam tarihinin belirli dönemlerini birbirleriyle ve Batı Avrupa tarihinin belirli dönemleriyle mukayese ederken karşılaştırmalı tarihsel yöntemleri kullanmaktadır. Kullanılan yöntemlerden biri, tarihsel bir süreci daha küçük ve analitik olarak karşılaştırılabilir dönemlere bölerek değişimin nedenlerini izleyen "süreç izleme”dir. Kitap ayrıca, belirli tarihsel dönemlerde, özellikle "kritik dönüm noktalarındaki fikrî ve maddi koşulların, bir patika bağımlılığı (yani değişmesi çok zor bir süreklilik) yaratarak sonraki koşulları nasıl şekillendirdiğini incelemek için bir metodolojik yöntem olarak patika bağımlılığı" (path dependence) kavramını kullanır. Örneğin bu kitap, Müslüman toplumların matbaa makinelerini kurmadaki üç asırlık gecikmesinin -Avrupa'ya oranla- okur yazar oranında düşüklüğe yol açtığını savunur. Müslüman toplumlar, Batı Avrupa'da ilk matbaaların kurulduğu 15. yüzyılın ortalarındaki kritik dönüm noktasında ve sonrasında üç asır boyunca matbaa teknolojisinden yararlanmadı. Bu tarihsel deneyim, Müslüman ve Batı Avrupa toplumları arasında günümüze dek devam eden ve “patika bağımlılığı” ile açıklanabilecek bir okuryazarlık farkı yarattı."s.13